Gurbannazar Ezizow

—

SAÝLANAN

ESERLER

—

«BEREKET-BINA» – 1995

Içindäkiler

«Adamlary özgerdýän şahyrdyr»	. . .		. . . . . . . . . . . . .	viii
Sähram . . . . . . . . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	1
Göwnüm . . . . . . . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	2
Meniň aslyýetim . . . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	3
Gözüm düşdi . . . . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	4
«Hamala çagalyk geçmejek ýaly...	»	. .	. . . . . . . . . . . . .	5
Ynam . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	6
«Ýok, lukman, ýüregim hiç kime bermen...» . . . . . . . . . .				7
«Dosta näçe serpaý etseň az ýaly...	» . .		. . . . . . . . . . . . .	8
Dost . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	8
«Oýnadyp ýeserje gara gözleriň...	»	. .	. . . . . . . . . . . . .	9
«Hany, çal dutary, mähriban dostum...» . . . . . . . . . . . .				10
«Örän aýdyň hem çuň bir hakykat bar...			» . . . . . . . . . . .	10
Erk hakynda goşgy . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	12
«Boldy. Besdir. Hol deräniň göwsünde...			» . . . . . . . . . . .	14
«Halas ediň» . . . . . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	15
Tylla balyk . . . . . . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	16
Ýaşlyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	17
Şöhrat . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	18
Şadyýan gün . . . . . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	19
Seni söýdüm... . . . . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	20
Şanyňa ýazylan liriki setirler . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	21
«Geçmen seniň üçin ýagyşdan, ýelden...			» . . . . . . . . . . .	23
«Eger seni özüm döreden bolsam...		» .	. . . . . . . . . . . . .	24
«Çykanmyzda obamyzyň çetine...	»	. .	. . . . . . . . . . . . .	25
«Birkemsiz gözel ýok» diýenmişinler...			» . . . . . . . . . . .	25
«Hiç düşünip, Hiç düşünip bilemok...»			. . . . . . . . . . . . .	26
«Söýgim — juwanlykda açylan gunça...			» . . . . . . . . . . . .	26
Aýralyk pursady . . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	27
«Sen geldiň-de...» . . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	27
«Menem söýdüm söýülmedik juwany...			» . . . . . . . . . . . .	28
«Edil düýn ýalydy...» . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	28
«Sen hakda oýlara batanymda, gel...		» .	. . . . . . . . . . . . .	29
«Günlerimiz...» . . . . . . . . . . . . .			. . . . . . . . . . . . .	30
«Artyk hereketler, ýeňles gylyklar...		» .	. . . . . . . . . . . . .	30

ii

«Ýene howa garalyp...» . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	31
«Maňa seniň gözleriňden gitme ýok...			» . . . . . . . . . . . . .	32
«Sen örtenme aýralykdan, ezizim...		»	. . . . . . . . . . . . . .	33
Gyzlaryma . . . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	33
«Bu neneňsi geň gylyk?..» . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	34
Gijeki myhman . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	35
«Giderin, giderin...» . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	38
Men özümi aýamadym hiç ýerde	. .		. . . . . . . . . . . . . .	38
Razy . . . . . . . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	39
Sag bol, durmuş... . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	40
«Ýene gaýdyp geldim dogduk diýara...			» . . . . . . . . . . . .	42
Söwütli . . . . . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	43
Seniň adyňda . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	44
«Atlar ýataklarda horguryp durlar...		»	. . . . . . . . . . . . . .	44
Goja . . . . . . . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	45
Ýetginjek . . . . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	47
Atalar we ogullar . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	48
Ata igenji . . . . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	49
Märeke . . . . . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	50
Köne kart . . . . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	51
Görmeksiz gyz . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	52
«Öz söýenmiz üçin hemmämiz jomart!» . . . . . . . . . . . .				54
Biziň günämiz . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	55
Şäher, dynç güni, säher . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	56
Nobatlar . . . . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	57
Kiçijik şäherler . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	58
Il . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	59
Söýüň çagaňyzy . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	59
«Säher turup, syl ýüzüňe çagaňy...	» .		. . . . . . . . . . . . . .	61
Gaplaň . . . . . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	62
Uzak ýaýlada enäniň hüwdüsi .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	63
«Onarsyň bar zady oňatlyga ýor...	»	.	. . . . . . . . . . . . . .	65
«Bir gün bag deý ýanyp-köýseň...	»	.	. . . . . . . . . . . . . .	65
«Käte merdem ýagşylyga garaşýar...		»	. . . . . . . . . . . . . .	66
«Mahal-mahal seniň müňlerçe gören...			» . . . . . . . . . . . .	67
Bagt . . . . . . . . . . . . . . . . .	. .		. . . . . . . . . . . . . .	67
«Baglaryň üstüne gonanda agşam...		»	. . . . . . . . . . . . . .	68
«Näçe meýlis, näçe ýasda bolundy...		»	. . . . . . . . . . . . . .	68
«Hemmeler sylaýar «kiçigöwüni»...		»	. . . . . . . . . . . . . .	69
«Gaharjaňlyk agyr günde dörärmiş»			. . . . . . . . . . . . . .	69
«Bir uly eşret bar ýeriň ýüzünde...	» .		. . . . . . . . . . . . . .	70

iii

Söz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			71
«Bireýýäm Gün ýaşdy, Garaldy dünýä		...» . . . . . . . . . . .	71
Paralleller kesişmeýär hiç haçan . . . . . . . . . . . . . . . . .			72
«Dünýede her kimiň öz gylygy bar...	»	. . . . . . . . . . . . .	73
Küteklik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			74
«Aty debsiläp çapma...» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			75
«Gar ereýär...» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			76
Toý . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			77
Sygan aýaly . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			78
Ynanjaň gyz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			80
Rus halk aýdymyna öýkünme . . . . . . . . . . . . . . . . . .			80
Epitafiýalar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			82
Myhmançylykda aýdylan tost . . . . . . . . . . . . . . . . . .			82
«Maňa öwran-öwran...» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			82
«Iki zat erklidir, ýeriň ýüzünde...» . . . . . . . . . . . . . . . .			85
«Adam ölýär...» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			85
Gözleg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			86
Topragym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			87
Sazlaşyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			88
«Ajap syýahatda boldum diýdi ol...	» . . . . . . . . . . . . . .		89
Daglar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			90
Ilkinji gar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			91
Gar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			93
Orak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			94
«Deňiz başda gök däldi-de, mawudy...		» . . . . . . . . . . . .	94
Sonet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			95
«Ala gözli Maral gaýadan gaýtdy...	» . . . . . . . . . . . . . .		95
Ýazlarym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			96
«Guşlar bilen söhbet açdym...» . . . . . . . . . . . . . . . . .			97
Iki agaç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			98
«Guý, ýagyş! Eziber tallaň saçlaryn...»		. . . . . . . . . . . . .	99
«Göz aýla dört ýana — gül depe-düzüň!» . . . . . . . . . . .			100
«Baharda gül ýagdy...» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			100
«Neneň oňat!» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			101
«Sähra ýyldyzlary öçdi bireýýäm...	» . . . . . . . . . . . . . .		101
«Gäwersiň düzünde bahar şoh bolup...		» . . . . . . . . . . . .	103
Baharyň işi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			104
«Asmanyň manysyn, dünýäniň syryn...		» . . . . . . . . . . . .	104
Güýz bilen söhbet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			106
Durnalar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			108
Güýz peýzažy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .			109

iv

Güýz gijesi . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	110
Durna . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	110
«Söýýän güýz paslyny...	» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	111
Aýralyk pasly . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	112
Gorky . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	112
Bäşim nuraly . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	113
Mukamlar başy . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	115
Talantlar . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	116
Närazylyk . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	117
Jedeller . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	118
Ýeke setir . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	119
1841-nji ýyl, Lermontow dueliň öň ýanynda . . . . . . . . . .		120
Dantes . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	121
Musa Jelile . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	122
Şahyra hat . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	123
Omar Haýýama . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	126
Omar Haýýam . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	126
«Iki gyzym iki ýerden...	» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	128
Magtymguly . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	129
Gündogar şygry . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	130
Ýazylmadyk şygyrlar .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	130
Poeziýa . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	131
Otuz ýaşda ýazylan goşgy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .		132
Sungat . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	132
Şahyr ýüregi . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	133
«Ýalňyz talyň saýasynda otyryn...» . . . . . . . . . . . . . . .		133
Sena . . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	134
Aýallar . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	135
Çagalyk . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	136
Gözlegim . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	137
«Seniň gözleň garalygy...	» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	138
«Söýdüm çyn ýürekden, şo boldy bagtym...» . . . . . . . . .		138
Gözleriň seniň . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	139
Olýa şirliýewa . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	139
Iki söýgi . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	143
Güýz . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	144
Etýud . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	144
Epitafiýa . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	145
Mertlik . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	146
Çaga we men . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	146
Türkmen sährasy . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	147

v

«Geňräk gylyk bar...	» . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	147
«Şeýleräkdi Abdyllanyň gylygy...» .		. .	. . . . . . . . . . . .	148
«Ýaş şahyrlar garap galdy yzyňdan...		» .	. . . . . . . . . . . .	149
Darlyk . . . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	150
Leýlisaç . . . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	151
Ýeri, saçyň ýolup aglajakmy sen . . .		. .	. . . . . . . . . . . .	152
Çaga dogrulýan öýüň öňünde oýlanma			. . . . . . . . . . . .	153
Ümsümlik . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	157
«Men özüme dost gözledim ýaşlykdan...			» . . . . . . . . . . .	157
«Men Puşkini, Lermontowy okadym...		»	. . . . . . . . . . . .	158
Dostluk . . . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	158
Atam . . . . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	159
Arzuw . . . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	160
Aý problemasy . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	161
Çilim jaýlanyşy hakda ballada . . . .		. .	. . . . . . . . . . . .	163
«Uly şahyr edil Wolga ýalydyr...» . .		. .	. . . . . . . . . . . .	165
Ýalňyzlyk . . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	166
Degişme . . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	168
Çişlikçi . . . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	169
«Obanyň üstüne çöküpdir agşam...»		. .	. . . . . . . . . . . .	170
«Mydam söýdi meni deňi-duşlarym...		» .	. . . . . . . . . . . .	172
«Okyjym, men seniň taňry myhmanyň...			» . . . . . . . . . . .	173
Täze ýylyň bosagasynda . . . . . . .		. .	. . . . . . . . . . . .	174
Hemme ýollar diňe ýürege barýar .		. .	. . . . . . . . . . . .	175
Eneme . . . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	176
«Salam dostum, mähribanym, Aşgabat...			» . . . . . . . . . . .	177
«Gök gümmürdäp...	» . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	178
Tehnika . . . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	179
Hüwdi . . . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	179
«Bu dünýä düşüniň...	» . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	180
«Tüweleme, döwran bize dolandy...»		. .	. . . . . . . . . . . .	181
Dileg . . . . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	182
Bilýän . . . . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	182
«Saňa sataşdyrmady...» . . . . . . . .		. .	. . . . . . . . . . . .	183
Gije we gündiz . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	184
Eneler . . . . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	185
Baky hoşlaşyk . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	186
««Watana» barýaryn, görýärin kino...		» .	. . . . . . . . . . . .	187
Meniň dostum . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	188
«Ilkinji goşgulam edilende çap...» . .		. .	. . . . . . . . . . . .	189
Kämillik . . . . . .	. . . . . . . . . .	. .	. . . . . . . . . . . .	189

vi

Gözellik . . . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	190
Beýiklik . . . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	191
Saňa garaşýan . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	192
It . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	193
Ýalňyşlyk . . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	194
Aldawçy awçylar . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	195
«Äý, näme söz diýjek Pyragydan soň?» . . . . . . . . . . . .			196
«Käbiri gaýradan, käsi ilerden...» . .		. . . . . . . . . . . . . .	196
«Men öňdenem bilýärdim...» . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	196
Dost waspy . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	198
Erteki we hakykat . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	199
Gorkaklar . . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	199
«Adamlary söýmek — ýeňil iş däldir...		» . . . . . . . . . . . .	200
At goýmasy kyn goşgy . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	201
Sähram ne giň, ne dar . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	201
Gojalyk . . . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	202
Duralgalar . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	203
«Görmedik baglaryň gözel ýalydyr...	» . . . . . . . . . . . . .		205
Akar suw . . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	206
Sönen wulkanlar . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	207
Ikiýüzlüler . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	208
Hamala . . . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	209
Ýaş şahyr . . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	209
Poeziýa diýen zat nämekä? . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	211
Üç atly . . . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	212
Döredijilik üçin . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	213
Şahyr bilen ulus-iliň arasy . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	215
Erbet goşgular . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	216
Ballada . . . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	217
«Sen ony kyrk birde ýolladyň beýläk...		» . . . . . . . . . . . .	218
Uruş . . . . . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	219
Gödek soldat . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	222
«Aýakda gabarçak, maňlaýynda der...		» . . . . . . . . . . . . .	222
«Uruş gidip otyrdy...» . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	223
Urşa ýüzlenme . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	225
«Ýogalýar eneler! Ýogalýar, arman...	»	. . . . . . . . . . . . .	225
Soldat ýüregi . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	226
Asatur aga . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	226
«Bir dosty Kiýewde ýazyldy ýere...»		. . . . . . . . . . . . . .	228
Düýşler . . . . . . . . . . . . . . . . .		. . . . . . . . . . . . . .	229
«Deň-duşlarmyň bary kämil çykypdyr...» . . . . . . . . . . .			229

vii

«Geliň, özümizi köşeşdirmäliň...	» . . . . . . . . . . . . . . . .	230
Daş gyz . . . . . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . .	231
Pikir derýasynda akyl gämisi...	. . . . . . . . . . . . . . . . .	239
Söýgi . . . . . . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . .	246
Güýz . . . . . . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . .	254
Serpaý . . . . . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . .	262

viii

«Adamlary özgerdýän şahyrdyr»

Gaty tanyş, oňat görýän, şahyr hökmünde sylaýan, halypa saýýan ada• myň barada söz açmak hem aňsat, hem kyn boljak eken. Aňsatlygy ol hakda köp zatlar bilýärsiň, haýsy birini aýdaň-da esli gürrüň edip boljak, Kynlygy — şol bilýän zatlaryň haýsysyndan başlajagyňy, ço• zup gelýän pikirleriň haýsysyny bije başy etjegiňi bilmän kösenýärsiň. Gurbannazar Ezizow barada ýatlamakçy bolanymda her gezek şeýle bolýar.

Bagyşla, halypa, şägirt hökmünde meniň sen barada ýatlama ýa-da şol kybap makala ýazyp bilmänligimiň sebäbi şundan ybarat boldy. Haçandyr bir wagt bir zat ýazmak borjumdygyny bilýärin, ýöne her gezek bu barada pikirlenenimde, işe başlamakçy bolanymda ýokarky hadysa ýüze çykýar-da, uzak mahallap pikir edip bu işi ertire goýýa• ryn. Günler bolsa geçip dur. Seniň panydan bakyýa gideliňe ýigrimi ýyl bolup barýar. Şu döwür içinde seni ýatlap birje ýatlama ýazdym. Ol 1990-njy ýylyň 2-nji martynda, seniň elli ýaşyň dolanda «Edebiýat we sungat» gazetinde çap edilipdi, Peýwagtyma bolanlygymda ony hem ýazmazlygym mümkin eken. Gazet işini özüň bilýärsiň, zakaz edýärler. Boýun alan zadyňy wagtynda eltmeseňem senden makala ýazyp bermegi haýyş eden işgäre kyn düşýär. Onuň redaktoryň kä• ýinjini alaýmagy mümkin. Ine, şol jogapkärçilik maňa şol makalany ýazdyrypdy. «Adamlary özgerdýänler şahyrdyr» diýen, edil ýokarky at bilen berlen şol makalany uzak oýlardan soň, ejir çekip ýazypdym. Dostlarymyň telimsine okadyp, maslahatlaryny, düzedişlerini girizip çap etdiripdim. Ynha, bu gün maňa seniň «Saýlanan eserleriňi» taý• ýarlamagy hem-de oňa sözbaşy ýazmagy buýrdular. Ýene-de şol ejirli oýlar başlandy. Nähili ýazanymda göwnejaý boljagyny bilibilmän, öňki ýazan zatlarymy dörüp, hälki makalany tapdym. Ondan peýda• lanma, ýa-da, ony şol durşuna alaýmak niýetim bardy. Emma näme üçindir makala göwnümden turmady. Köp zat, esasy zatlar aýdyl• madyk ýalydy. Her hal, mejbury işe girişdim. Agzan makalamdan, aňymdaky ýatlamalardan towuk ýaly çokjalap, garaz bu işi bitirerin. Belki hudaý, bu iş seniň ruhyňa hoş ýaksyn.

Bu işe başlamazdan öň, seniň ýaşap ýören döwrüňde çap etdiren kitaplaryňda, soňra çap edilen «Serpaý» hem «Serdarym» atly kitapla• ryňa şahyr Annaberdi Agabaýewiň sen barada ýazan «Ezizowyň emri

ix

bilen» diýen kitabyna seredip çykdym. Şolaryň birinde-de terjime• halyň berilmän eken. Özge dillerde çap edilen kitaplaryňda berlen bolmagam mümkin. Olaryň hemmesi gol astymda bolmanlygy üçin, muny takyk bilmedim. Her hal türkmen okyjysyna ony ýetirmek gerek. Şonuň üçinem «Ýazyjylar soýuzyna baryp, kadrlar bölüminden «liçnoe delo»-ňy alyp, öz eliň bilen ýazan terjimehalyňy okap çykdym. Sen ony 1972-nji ýylyň 31-nji awgustynda ýazan ekeniň. Terjimehal rus dilinde ýazylypdyr, Ony terjime edip, şu ýerde getirmegi müwessa bildim.

Terjimehal

Men, Ezizow Gurbannazar, 1940-njy ýylyň mart aýynda mugallymyň maşgalasynda doguldym. Meniň kakam, Hümmedow Aziz beýik Wa• tançylyk urşuna gatnaşan. Frontdan gaýdyp gelenden, şu güne çenli ol mugallym bolup işleýär. Dürli sebäplere görä, biziň maşgalamyz respublikamyzyň dürli künjeklerinde bolupdyrlar. 1948-nji ýylda mek• debe girdim we 1959-njy ýylda 29-njy orta mekdebi Aşgabat şäherinde tamamladym. Şol ýylam Türkmen döwlet uniwersitetiniň filologiýa fa• kultetine okuwa girdim. 1955-nji ýyldan (eserlerim) çap edilip başlady. Ýöne diňe student ýyllarymda edebiýat bilen çynlakaý meşgullanyp başladym. Köpçülikleýin ýygyndylarda (eserlerim) çap edildi. Uniwer• siteti 1964-nji ýylda tamamladym we Çagalar edebiýatynyň birleşen neşirýatynyň redaksiýasyna işe iberildim. Şol ýylam Sowet goşunynyň hataryna çagyryldym.

Gullugy 1965-nji ýylyň 19-njy awgustşda kiçi seržant çininde gutar• dym.

Goşun gullugyndan soň, tä 1970-nji ýyla çenli «Edebiýat we sungat» gazetiniň poeziýa bölüminiň müdiri bolup işledim. Üç sany goşgular kitabynyň awtory, olaryň biri Moskwada çap edildi.

Häzir TSSR ÝAS-de edebi maslahatçy bolup işleýärin.

31/08/1972 (Şahyryň goly)

Şu terjimehalda bir zat undulypdyr. Olam şahyryň doglan ýeri. Emma kadrlaryň hasaba alynýan «Liçnyý listok»-ynda bu mesele aý• dyňlaşdyrylypdyr. Onda «doglan ýeriň» diýlip berilýän sowala: şahyr öz eli bilen — Aşgabat raýonynyň Büzmeýin obasy — diýip, ýazypdyr.

Gurbannazaryň maňa özüniň gürrüň bermegine görä, kakasy şu ýerde, ýagny, Büzmeýin obasynyň NKWD (gynansak-da öň negözel

x

obalara, ýa-da uly oba degişli ýaşalýan ýerlere şular ýaly atlar dakylyp göýberilýärdi) uçastogynda mugallym bolup işläpdir, şol ýerde-de onuň ogly bolupdyr. Şol ogulam Gurbannazar bolmaly.

Her niçik-de bolsa, ol Gökdepäniň Söwütli obasyny köp agzardy. Onuň ata-babasynyň ýurdy şol oba bolmaly. Muny şahyryň «Söwütli» diýen goşgusy hem tassyklaýar:

Söwütli,

Söwütli,

Eziz diýarym,

Iň oňat zatlaryň undulşy ýaly,

Senden aýra düşüp on bäş ýyl ýarym,

Ahyry üstüňden saldym men ýoly.

Çagalaryň undan enesi ýaly, Söwütliniň söwütleri giç-ertir, «Haçan geler, gaýdyp geler balalam» Diýip, ýollaryna seredip otyr...

Şahyr doglan ýerini, ata-baba ýurduny görende ýüregi jiglenýän• dir, elbetde. Ýöne Gurbannazar diňe bir ýere bendiwan bolup oturan adam däldi, onuň watanynyň serhetleri giňdi. Respublikamyzyň haýsy künjegine barsa-da ol tanalýardy, dostlary kändi. Şol wagtky uly soýu• zyň belli şäherlerinde-de «Dostum gelipdir!» diýip, ony garşylamaga çykardylar. Gurbannazar bu sözleri gaty kän dilde eşidip görendir...

Men bu ýerde Gurbannazar Ezizowyň çeper döredijiligini analiz edip oturmakçy däl. Ol barada Ezizowyň ýaşan döwründe-de, soň• ra-da atly hem atsyz şahyrlar, tankytçylar, tanyşlar we dostlary şeýle hem okyjylar onuň poeziýasy, adamkärçiligi barada kän-kän makala• lar, ýatlamalar ýazdylar. Şolary bir ýere jemleseň, ullakan kitap boljak. Munuň üstesine-de ol aramyzda ýaşap ýörkä respublikamyzyň ýaşlar baýragyny, soňra bolsa Magtymguly adyndaky döwlet baýragyny hem Türkmenistanyň halk ýazyjysy diýen ady aldy. Şu zatlaryň özem onuň näderejedäki şahyrdygyndan habar berýär. Galamasynam eserlerini okan mahalyňyz özüňiz görersiňiz. Iň esasy zat — gudrat şolarda• dyr. Adyň eserlere, ýa-da eserleriň ada duwlanýandygyny düşünjeli okyjy derrew saýgarar. Şonuň üçinem men bu meseläni üstümden aý• ryp, okyjylaryň şahyryň eserleriniň üsti bilen bilip bilmejek zatlarynyň üstünde durup geçeýin. Munuň üçin ýatlamalara ýüz urmaly bolýar.

Ýatlama ýazylanda bir ýagdaý ýüze çykýar: aýtjak bolýan piki• riňi bolup geçen haýsydyr bir waka bilen baglanyşdyrmaly bolýar.

xi

Olam köplenç öz gatnaşan wakaňdyr. Ine, şuny gürrüň berýärkäň, wakany baglanyşdyrmak, onuň nähili ýagdaýda ýüze çykandygyny duýdurmak üçin özüň bilen bagly ýerlerinem aýtmaly bolýar. Şun• da öteräk geçäýseň: «Büýä pylany hakda ýazjak diýip, özi hakynda ýazaýypdyr» diýýärler. Elbetde, öte geçmejek bolup çalyşaryn, ýöne birden wakanyň özi şuny talap eden ýagdaýynda-da şeýle hakykat ýüze çykaýsa, ynanyň: men ony diňe şu kitabyň awtoryny ýatlamak üçin aýdandyryn.

Ilkinji duşuşyk

Bu «Ýaş kommunist» gazetiniň redaksiýasynda bolupdy. Ol mahal• lar şu gazetiň redaksiýasynda ýaş döredijileriň edebiýat birleşmesi yzygiderli geçirilerdi. Özem ýaş edebiýatçylaryň birleşmä getiren ede• bi eserlerine örän eserdeňlik bilen çynlakaý garalardy. Her birleşmä hökman meşhur ýazyjy-şahyrlar, tankytçylar çagyrylardy. Ýaş nesliň hörpüni bilmek üçin, käte çagyrylmadyklaram barardylar. Umuman, edebiýatçylaryň bu üýşmeleňine höwes uludy. Indi seredip otursam, şol döwürler biziň edebiýatymyzyň täze bir basgançaga galyp ugran döwürleri eken. Bu birleşme-de şonuň bir mekdebidi.

Şol döwürde Aşgabadyň pedagogiki uçilişesinde okaýardym, ede• biýat bilen gyzyklanýardym, goşgy ýazýardym, birlän-ikilen goşgym raýon gazetinde, käbir habarjyklarym respublikan gazetde çykypdy. «Ýaş kommunistde» edebiýat birleşmesiniň geçirilýändigi baradaky habarlary okanymda, oňa gatnaşasym gelýärdi. Emma ol ýere saý• lantgy adamlar barmalydyr öýdüp, oba oglanynyň çekinjeňligi bilen saklanýardym.

Uzak ýaýdançlardan soň 1962-nji ýylyň mart aýynda (Bu senäni ag• zaljak goşgynyň gazetde çap edilen wagtyndan çen tutup agzaýaryn.) birleşmä bardym. Birleşme «Ýaşkomyň» redaksiýasynyň şol wagtky jaýynda (Sowet köçesi — 46, häzirki Sahy Jepbarow köçesi) geçýärdi. Ony gazetiň şol wagtky propaganda we agitasiýa bölüminiň müdiri Baýrammämmet Täçmämmedow alyp barýardy. Şol duşukykda atly şahyrlardan Mämmet Seýidow bardy öýdýän. Dörediji hökmünde tanalyp ugran adamlardan Gowşut Şamyýewiň, Saýlaw Myradowyň barlygy magat ýadyma düşýär.

Goşgy okalýardy ol barada pikirler aýdylýardy, umuman meniň üçin ýadyrak gürrüňler edilýärdi. Aýdylýan zatlaryň käsine düşsem, käsine düşünmeýärdim, berilýän bahalaryň dogrulygyny, nädogrylyg• ýny saýgaryp bilmän, ýygrylyp, burny deşilen ýaly bolup, redaktoryň

xii

adamdan doly jaýynyň gaýra burçunda otyrdym. Her hal meniň üçin bu zatlary diňlemek gyzyklydy.

Birleşme ortalap ugranda: — Hany, Gurbannazar, sen näme getir• diň, näme okap berjek? — diýip, şu mahala çenli sesini çykarman, ýüzüni ýokarrak tutup oturan, saçlary arkan gaňtarylan, çal kostýumly, ak köýnekli, ortadan uzynyrak boýly inçemik syrdam ýigide ýüzlen• diler. Ol saýhallylyk bilen ýerinden turup, öz sypaýy boý-syratyna, gelşikli at ýüzüne garanyňda azajyk gödegräk gelýän, ýöne merdem• si eşdilýän bogazdan gaýdýan ses bilen: «Şahyr hem ýaşlyk» diýip goşgşyň adyny aýtdy-da, ony okamaga girişdi.

Onuň goşgy okaýşy özgelere düýbünden meňzemeýärdi. Her sözi çintgep aýdýardy, käbir ýerlerde uzak pauza berýärdi. Azajyk sakaw• laýany, ýa-da ony bilgeşlin edýänligi gaty bir duýulmaýardy. Käte bir goluny çalaja hereketlerindirip, bir söze aýratyny basym berende, hereket many bilen deň gidenligi üçin ol oňa gelişýärdi. Oturanlar örän ünsli diňleýärdiler. Has dogrusy, ol özüni alyp barşy, goşgy okaýşy bilen, olary diňlemäge mejbur edýärdi. Göwnüne bolmasa, bu ýigit hökman bir gowy goşgy okaýmaly ýaly bolup görünýärdi. Onuň edep• -ekramlylygy, terbiýe görenligi bildirýärdi hem mundan diňe gowy zat çykar diýen ýaly duýgy döredýärdi. Men şu ýazan zatlaryma edil şol mahal akyl bilen düşünen bolmasam-da aň bilen düşunipdirin öýdýän. Şu görnüş ýadymdan çykanok.

Ýokarky ýagdaýy şeýle çintgäp ýazmak bilen, gulak asana bir haky• katy aýtmak isleýärin. Sypaýy geýinmek, özüňi saýhally alyp barmak, haýsy işe baş goşanlygyňa garamazdan, oňa gaty ýürekden çemeleş• ýändigiňi duýarlykly görkezmek, ýagny töweregiňdäkileriň yhlasyňy duýmagy, olarda örän gowy täsir galdyrýar eken. Aýratynam ýapy• şan işiňe ukybyň bar bolsa. Ukybyň ýok işe ýapyşmag-a iliň öňünde gülkünç ýagdaýa düşmäge, özüňe hormat goýulmazlyga sebäp bolýar. Çekýän bimany zähmetiňem munuň üstesine!

Bu meselede aýratynam ilkinji täsir güýçli bolýar. Şonuň üçinem kämillige, hormata ymtylýan ýaşlaryň şuny berk ýatda saklamaklaryny sargaýaryn. Ynha, häzir ilkinji gezek gatnaşan edebiýat birleşmämi ýat• laýaryn welin mende aýratyn täsir galdyran Gurbannazar Ezizowyň şol sypaýy görnüşi, goşgy okaýşy hem-de şol mahallar ýa dördün• ji, ýa-da, altynjy klasda okap ýören ýaş oglanjyk — Öwezmämmet Durdyýewiň şeýle ýaşlykdan bu käre baş goşup, çykyş etmegidi.

...Gurbannazar goşgusyny tamamlap, oturdy. Jaýdakylar esli sa• lymlap dymdylar. Men goşga düşünmändim, ýa-da, düşünen däldi• rin öýdýärdim. Üstesine-de goşgy barada pikir aýtmak meýlim-ä bir ýokdy, hatda pikirimi soraýanlarynda-da ol märekäniň içinde gürle•

xiii

mekden çekinerdim. Göwnüme bolmasa, oturanlarda-da şol meýil ýok ýalydy, hiç kim sesini çykarmaýardy, ýa aýdara zat ýokdy, ýa-da, aýdany ýalňyş bolaýar öýdüp, her kim çekinýärdi. Indi-indi pikirlen• ýärin welin, munuň sebäbi poeziýa gelende Gurbannazar taýýarlykly gelipdi, ol şol döwürlerem dünýä edebiýatyndan belli bir derejede habarlydy, ustesine-de tebigy akyldyr, türkmençe berlen oňat terbi• ýe onda bardy. Onuň goşgusy hakynda giň dünýägaraýyş, inçe akyl ýetiriş ukybyň bolman sözleseň, öz sepiň açylaýmagy, ýagny çeper senede düşüniş derejäň nähiliräkdigini köpüň öňünde paş edäýmegiň mümkindi. Onsaňam awtor goşgyny nähili uly ynam hem joşgun bilen okady! Eseriniň gowulygyna göz ýetirmese ol beýle okarmy? Aslynda ol bir oglan oýunjagy ýaly zat üçin orta çykarmy?! Häzir pikirlene• nimde: başga bir awtor goşgusyny okan mahaly bada-bat ony ara alyp maslahatlaşmaga girişýän şol adamlaryň kep oýurganandyklarynyň sebäbi şular ýaly bolup dur. Ine, Gurbannazar Ezizow çigitläp maňzy berilýän poeziýa däl-de oýlanyp, içki akyl ýetiriş derejäňi birneme baýlaşdyryp düşünmeli poeziýa şeýle girişipdi...

Megerem, Mämmet Seýidow ilki dillenäýdi öýdýän:

—Hawa-da, adam herän-haçan dünýeden ötende-de oňa ir gitdi diýilýärdä.

Onsoň sesler çykyp ugrady:

—Goşgy gowy-la!

Umuman, galan replikalaram soňky replika kybabyrak boldy. Goş• gynyň artykmaç hem kemter taraplary hakynda düýpli gürrüň edil• män, ony gazetde çap etmek üçin alyp galdylar. 1962-nji ýylyň 30-njy martynda çap edilen şol goşgy, ynha:

Şahyr hem ýaşlyk

Onuň aýdymlary misli bir peýkam,

Adamlaň ýüregne çümüpdir mäkäm.

Söýgi, ýaşlyk hakda aýdylan bada,

Elmydam şol şahyr düşermiş ýada.

Ýyllar geçip, ýene il arasynda: Şeýle gürrüň çykýar ol barasynda: «Diňe juwan ynsan, diňe ýaş ýürek, Dünýä şeýle aýdym eçilse gerek.»

xiv

Täze ýollar ýasap, ýumrup kenaryn,

Suw akyp dolduran köp ýylyň jamyn.

Günleriň birinde söýgüli şahyr,

Amanat janyny berenmiş ahyr.

Şonda il gözýaşyn süpürip assa, Diýenmiş: «Wah, aýny wagty neresse...» Emma, bak, şahyryň şol ölen güni, Onuň bir ýüz ýaşy dolan ekeni.

Elbetde, bu Gurbannazar Ezizowyň irkiräk goşgusy. Bu ýerde onuň tapýan täsin kapiýalaryny görüp bolanok. Esasan adaty kapiýalar ula• nylypdyr, olaryň käbirleri dürs sazlaşmandyr diýseňem boljak. Munuň üstesine-de şol döwürlerde köp ulanylýan şeýle bir däp bardy: goş• gy soňky jemleýji pikiriň hatyrasyna ýazylýardy. Bu goşguda-da şol däbi duýmak bolýar. Mundan başga-da Gurbannazar oturyşyklarda, şahyrana duşuşyklarda goşgy okamaklygy gowy görerdi. Emma şo• laryň birinde şu goşgyny okany ýadyma düşenok. Ýadyma düşüşine görä, ol özüniň taýýarlan kitaplarynyň birine-de şu goşgyny salmandy. Şahyr Atamyrat Atabaýew «Serpaýy» taýýarlanda hem şu goşgyny gi• rizmändir. Diňe şahyryň döredijiligi mümkingadar doly görkezilmäge synanyşylan «Serdarymda» bu goşgy alnypdyr. Diýmek şahyryň bu goşgusy bolmanlygynda-da onuň döredijilik ýüzi doly görnüpdir. Bu zatlary aýtmak bilen, näme diýmekçi bolýaryn?!

Elbetde, häzir: «Onda näme üçin ol edebiýat birleşmesin-de okalan• da beýle täsir galdyrdyka?» diýen sowal ýüze çykýandyr. Men onuň käbir sebäplerini ýokarda aýdypdym. Her hal okyjy: Gurbannazar ussatlarça goşgy okamak bilen, oturanlaryň gözüni baglandyr öýdüp pikir etmesin. Bu pikiriňem jany ýok däl, ýöne esasy sebäp başgady. Ol poeziýany ýürekden söýerdi, onuň yşgy bilen ýaşardy. Poeziýa babatda halka diňe gowy eserler hödürlemeli diýip, düşünerdi. Ýazan zatlarynam dostlaryna, ýoldaşlaryna okap berip, onuň gowulygyna çirksiz ynanandan soňam ile hödürleýärdi. Ine, ýokarky goşgy hem şol çirksiz ynam bilen okalan goşgy bolmaly. Ol özündäki ynamyň esli bölegini özgelere geçirip bilýärdi. Öň bilinýän zat bolsa-da gowy zady gaýtalamagyň zeleli ýok: ili ynandyrmak üçin ilki özüň ynanmaly. Onda-da ikirjinlemeýän, yranmaýan, synmaz ynamyň bolmaly. Onda şu artykmaçlyk bardy.

xv

Şahyryň goşgy okaýşy hakda ýene bir ýatlama

Gürrüňi ediljek goşgynyň haçanyrak ýazylandygyny biljek bolup, Gur• bannazar Ezizowyň çap edilen eserleriniň bibliografik görkezijisine-de seredip çykdym. Emma onuň haçan çap edilendigi baradaky mag• lumat onda ýok eken. Ýöne onuň rus dilindäki terjimesiniň 1970-nji ýylda W. Sybin tarapyndan terjime edilip, «Molodaýa gwardiýa» žur• nalynyň dördinji nomerinde çap edilendigi bibliografik görkeziji-de görkezilipdir. Onuň türkmençesem, megerem, altmyşynjy ýyllaryň ahyrlarynda çap edilen bolmaly, diýmek, şol döwürlerde-de ýazylan bolsa gerek.

Şol döwürlerde Türkmenistanyň Ýazyjylar soýuzynyň ýanynda «Ýaş ýazyjynyň güni» diýen bir edebi üýşmeleň geçirilerdi. Ony şol mahallar Ýazyjylar soýuzynyň edebi konsultanty bolup işleýän, ýazyjy Gurbandurdy Gurbansähedow gurardy. Bu gün adatça, çarşenbe güni öýleden soň geçirilerdi hem-de oňa Türkmenistanyň belli ýazyjylary gatnaşardylar we ýaşlara maslahat bererdiler. Indi seredip otursam, bu edebi üýşmeleň hem ýaş döredijiler üçin özboluşly mekdep bo• lupdyr. Ýaşlar ýazyjynyň gününe gelmek bilen uly ýazyjy-şahyrlaryň maslahatlaryny diňleýärdiler, özara tanyşýardylar, dostlaşýardylar, bi• ri-birleriniň döredijiliginiň nähiliräkdigini, kimiň haýsy hörpden gop• ýandygyny aýyl-saýyl edýärdiler. Ynha, indi edebiýat meýdanyna göz aýlaýarsyň welin, häzir pylany diýlip ady tutulýan ýazyjy-şahyrlaryň köpüsi şol «ýazyjynyň gününde» goşgy okan ýaşlar bolup dur.

Gurbannazar Ezizow ol mahallar edebiýatçylaryň meşhur gazeti bolan «Edebiýat we sungatda» poeziýa bölüminiň müdiri bolup iş• leýärdi. Ol okalan goşgularyň gowy diýlip hasap edilenlerini soňra gazetde çap edýärdi. Men ol döwürde «Ýaş kommunist» gazetiniň pro• paganda we agitasiýa bölüminde işleýärdim. Goşgularym respublikan gazetlerde çap edilýärdi. Köňüldäki şahyrana göçgünlilik maňa: «Se• nem indi Gurbannazarçarak ýazyp biljek» diýip pyşyrdaýardy. Men muňa ynanmanam duramakdym.

Hawa, «Ýazyjynyň güni» dowam edýärdi. Öňde Gurbandurdy Gurbansähedow, Gurbannazar Ezizow, Mämmet Seýidow dagynyň oturanyny bilýän. Zalda başga-da ýazyjy-şahyrlar, gazet işgärleri köpdi. Olaryň arasynda Italmaz Nuryýewem bardy. Ýaşlaryň çykyş etjekleri çykyş edip saýpallandan soň, Gurbandurdy Gurbansähedow garaşyl• madyk teklibi orta atdy.

—Mämmet diýýän-ä, (ol Mämmet Seýidowa ýüzlenýärdi) ýaşla• ryň eserlerin-ä diňledik. Oňatja goşgulary bar eken. Indi şü «men şahyr» diýip, döşlerine kakyp ýören şahyrlarymyz bar, (ol bu sözle•

xvi

ri oýunlyga salyp aýdýardy) şolaram diňläp göräýsek nähili bolarka? Soňky döwürde şularyň sesinem eşidip bolanok. Men Gurbannazardyr Italmazyň hersiniň bir goşgy okap bermegini haýyş edäýjek bolýan. Ýaşlaram diňlesin, bizem diňläli. Goý, şahyrdyklaryny görkezsinler. Neneň görýäň?

Mämmet Seýidow hem oýunlyga salyp bir zatlar diýip, teklip bilen ylalaşdy. Goşgy okamagy ilki bilen Gurbannazardan haýyş etdiler. Ol prezidiumda çap etmek üçin alnyp galynan goşgulary öňünde üýşürip, öňündäki ak kagyza bir zatlar bellik edip otyrdy. Teklip duýdansyz bolanlygy üçin ol ýerinden turup biraz oýurgandy. Soňra bolsa pre• zidiumdan düşüp, zalyň gaýra başyndaky penjiräniň öňüne baryp, gollaryny gowşuryp az salym uzaklara seredip durdy-da:

—Täzeräk ýazan goşgularymyň birini okap beräýeýin — diýdi.

—Goşgyň ady näme? — diýip, Gurbansähedow sorady.

—Heniz-ä at goýamok.

Gurbandurdy aga oýunlyga salga, ýene Mämmet Seýidowa ýüzlen•

di.

—Mämmet men-ä şu ýaşlara haýran galýan. Gowy-gowy goşgu• lar ýazýarlar-da şolara at dakmany oňaranoklar. Men-ä haýran. Her niçigem bolsa bu zatlar senden ýeten ýoň bolsa gerek.

Gurbansähedow Mämmet Seýidowyň şol döwürlerde ýazan ajaýyp sekizlemelerini (olaram atsyzdy) göz öňünde tutup bu sözleri diýýärdi.

—Hany, goşgusyny okasyn bakaly, göwnümiz ýetmese, baý oňa at dakarys-a! — diýip, Mämmet aga özüne mahsus ýitilik bilen jogap gaýtardy.

Ara düşen böwşeňlikden kemsiz peýdalanyp, özüni dürsen Gur• bannazar goşgy okamaga girişdi. Ol şonda «Maňa seniň gözleriňden gitme ýok» diýen setirler bilen başlanýan goşgusyny okapdy. Bu meş• hur goşga soňra ajaýyp kompozitorymyz Nury Halmämmedow saz ýazypdy we döwrümiziň taýsyz aýdymçylarynyň biri Atageldi Gar• ýagdyýew ony aýdym edip aýdypdy.

Bu goşgy hemişe mana Çingiz Aýtmadowyň «Jemile» powestindäki bir epizody ýadyma salýar. Ol Daniýaryň purgun sürip barşyna Jemilä aýdyp berýän aýdymydy. Gijara, gazak sährasyna ýaýylyp giden çol aýdymy Çingiz Aýtmadow şeýle bir ussatlyk bilen ýazypdyr welin, onuň owazy gulagyňa gelip duran ýaly bolup dur. Gurbannazaryň bu goşgusy hem näme üçindir ýaňlanyp duran ýaly täsir galdyrýardy. Goşguda göräýmäge türkmençe däl ýaly bolup eşidilýän «gitme ýok» diýen söz düzüminiň geňräkligini goşgynyň bütin durkundan gelip çykýan joşgunly, päkize, wepadar duýgy basmarlap, gaýta ony goşgyny bezeýän ýaly edip görkezýärdi.

xvii

Maňa —

seniň gözleriňden gitme ýok. Maňa —

seniň sözleriňden gitme ýok.

Düşun, bu dünýede soňky güne çen

Seniň şatlyk hem gussaňa kaýyl men.

Seniň ýüpek gijeleňden gitme ýok,

Seniň aýdyň gündizleňden gitme ýok...

Üstesine-de goşgynyň okgunlylygy (tempi) gitdigiçe ösýärdi, özün• den başga zat barada pikir etmäge maý bermeýärdi. Megerem, şu ýagdaý ol bir gezek okalanda hemişelik ýadymda galmagyna sebäp bolan bolsa gerek. Bu goşguda şahyr Ezizowyň döredijiliginiň söýgi lirikasynda hiç bir türkmen şahyrynyň şu mahala çenli söýgi temasyn• dan ýazan şygryna meňzemeýän, juda özboluşly, çeper goşgyny we giň gözýetimli liriki gahrymany görse bolýar. Ol däp bolan, käbir de• rejede ýürege düşen «ýandym», «köýdüm», «öldüm ýar»... diýen ýaly lejikdiren zatlardan has ajaýypdy... Goşgy soňky küplete çenli ösýärdi, soňra birhili rahatlanan ýaly, düzlükden gidip barşyna, az-kem pese inen ýalyrak bolup tamamlanýardy:

Zemin aýlanyp dur. Oňatlyk örän!

Hiç bir güýje oň ýoluny tutma ýok. Dünýäň her gülünde men seni görýän, Şonuň üçin bu dünýeden gitme ýok.

Bu ýagdaý barha hyjywlanyp, inçelip, üzülip barýan duýgulary bir• neme kadalaşdyrýardy, uludan demiňi aldyrýardy. Az-kem rahatlyk berýärdi. Bu çaklar Ezizowyň döredijiliginiň gülläp ösýän döwürleridi. Öň ol ähli pikirlerini, duýgularyny goşgynyň soňky küpletinde jemle• ýän bolsa, indi ol her setir saýy pikiri, duýgyny ösdürmek isleýärdi. Hatda setirleriň arasyndanam okamaga zat tapylýardy. Pikirini müm• kingadar çugdam, az söz bilen bermäge çalyşýardy. Bu onuň okyja, poeziýa hormatynyň hem ussatlygynyň alamatydy...

Ussatlarça okalan goşgy tamamlandy. Ony dym-dyrs bolup diňlän zal henizem jadylanan ýaly dymyp otyrdy. Gurbansähedow: «Neneň gördüňiz?» Goşgyny şeýleräk ýazarlar!» diýýän ýaly, göýä Gurbanna• zaryň ajaýyp goşgusynyň üsti bilen ýaşlara oňat sapak berip bilenine begenýän ýaly keýpi-köklik bilen bize göz aýlaýardy. Mämmet aga bolsa adaty degişgenligi bilen:

xviii

—Heý, bular ýaly goşga-da at dakyp bolarmy?! — diýip, bälçire•

ýärdi.

Meniň kalbymdaky özüme göwniýetijilik duman ýaly syrylyp: «Gurbannazaryň yzyndan ýetjek bolsaň, entekler çorba sowatmaly boljag-ow» diýip, içimi gürledýärdim.

Gurbannazardan soň, Italmaz Nuryýew: «Atalar ýaş ölýär...» di• ýen goşgusyny okady. Bü-de örän gowy goşgudy. Umuman, şol gün bu iki şahyr ýaş galamdaşlaryna — bize özleriniň ýöne ýere orta çyk• mandyklaryny görkezdiler. Ol goşgular henizem kalbymda ýaňlanyp dur.

Tanyşlyk

Men kyrk ýaşyma ýetýänçäm, megerem, ondanam soňrak ideal, ýag• ny kämil adamlary gözledim. Bu gözleg belli bir senet, kär, talant babatda däldi-de, tutuş adamkärçilik kompleksi babatdady. Ykbal meni gowy, talantly adamlar bilen duşurdy. Olaryň käbirini ilkibada kämil hasaplaýardym. Emma häsiýetiň açyldygyça, şol kämil diýip hasaplan adamlarym-da nähilidir bir ýetmezçilikler duýulýardy... Şol ýetmezçilikleri görmek maňa agyr degýärdi. Käbir dostlarymdan göw• nüm geçýärdi. Bu meniň kämil hasaplan adamymdan talabymyň gaty ýokarylygyndandy. Soň-soňlar dostlary kemçilikleri bilen gowy gör• meseň bolmajakdygyny duýdum. Gynansam-da kämil adam ýa maňa duşmaýardy, ýa-da, ol ýokdy. Oňarsaň-a özüň kämil bolmalydygy• na, oňarmasaňam kämil adam gözläp heläk bolup ýörmeli däldigine akylym ýetdi.

Beýle diýsem: «Munuň adamlardan köp göwni geçipdir-ow» di• ýip, pikir etmäň. Kämil diýip gol beren adamlarym kämil däldiklerini aýan edenlerinde, elbetde göwnüň geçýärdi. Ýöne şol adamlaryňam ajaýyp gowy häsiýetleri, öwrenerlikli, öý-künerlikli gowy gylyklary bardy. Azda-kände edepli, adamkärçilikli, sowatly, talantly bolsam, bu zatlar şolardan öwrenilen zatlar bolmaly. Men olara hemişe min• netdar. Kämahal dostlarymyň ýanynda: «Men örän gowy adamlar bilen duşuşdym ýoldaş boldum. Şu babatda ykbalymdan razy» diýip ýürekden aýdýaryn. Bu sözler dostlaryňy kemçiligi bilen söýmegi öwrenmekden hem şol kemçilik üçip ondan kine etmän, gaýtam oňa gynanmakdan gelip çykýardy. Üstesine-de şol meniň kemçilik diýýän zatlarym, belki, meniň gözlerim bilen seredeniňde kemçilikdir. Başga biriniň gözi bilen seretseň, onuň kemçilik däl bolmagy hem mümkin. Uzyn sözüň gysgasy soňky döwürde ideal gözlemegi diňe kitaplaryň

xix

üsti bilen dowam edýärin.

Her hal meniň ideal gözläp duşan adamlarymyň içinde Gurbanna• zar döredijiligi babatda-da, adamkärçiligi babat-da-da meniň idealdyr öýdýän talaplaryma has ýakynyrak gelýän adamdy.

Biziň Baýramguly Amangeldiýew diýen bir dostumyz bar. Ol men• den birki ýaş ulurak, Gurbannazar bilenem deň-duş. Megerem, olar Uniwersitetiň filologiýa fakultetini bir döwürräkde tamamlapdylar. Baýramguly ýaş mahallary welosiped ýaryşlaryna gatnaşyp, respubli• kanyň çempiony, SSSR-iň sport ussady bolan oglandy. Edebiýata uçur• suz hormat goýýardy, örän inçelik bilen düşünip, ondan köp adamdan artykmaç lezzet alýardy. Uçursuw düşünjeli gürrüňdeşdi. Bir gezek ol maňa şeýleki wakany gürrüň berdi.

—Bir gezek üç-dört oglan bolup öýe geldik. Özümizem içgiliräkdik. Agşam çaglarydy. Netimizem öň başlanan meýlisi dowam etdirmek• di. Ýaňy myhman jaýa geçip oturdyk welin çyra söndi. Bu ýagdaý hemmämiziň lapymyzy keç etdi. Men öýdäkilere çaý-naharyň aladasy bilen boluň, diýip, daşaryk çykyp köçä, özge jaýlaryň penjirelerine seretdim. Hiç ýerde yşyk görünmeýärdi. Oglanlaryň ýanyna gelip, olara göwünlik berdim:

—Uzak eglemez, derrew ýanar. Hemişe şular ýaly bolanda-ha tiz ýanýardy, goňşy-golamlar eýýäm Aşsete jaň edip ugrandyrlar — diýip-diýmänkäm çyra ýandy. Göwrümimiz giňäp gitdi. Ýöne nämeü• çindir Gurbannazar ünjüliräk otyrdy. Ol şol oturşyna birden müýnliräk seslendi.

—Baýram, bagyşla...

Men oňa geň galyp, nämäni bagyşlamalydygyny bilmän, sözüni agzyndan gapyp alyp, özüne sowal berdim.

—Nämäni bagyşlamaly? Edýän gürrüňiň nähili?!

—Ýaňy çyra sönende, soňky günler size köpüräk gelýänligimiz ýadyma düşdi. Birden şularyň maşgalalaryny irizýän bolaýmaly, çy• ranam şolar bilgeşleýin söndüren bolaýmasynlar diýip, pikir etdim. Şeýle pikir edenligim üçin bagyşla diýýärin...

Baýram Gurbannazaryň adamkärçiligini, onuň aýna ýaly aňyrsy görnüp duranlygyny nygtamak üçin bu gürrüňi aýdyp berýärdi. Özem:

Sered-ä, ol aňyna gelen ýalňyş pikir üçin ötünç soraýar. Şony günä hasap edýär, şondan utanýar — diýip, guwanç gatyşykly tolgunma bilen aýdyp berýärdi...

Oglankak ýaşulylaryň: «Haýsydyr bir ýaramaz pikiri aňyňa ge• tireniň bilen, şol ýaramaz işi edeniň günäsi deňmiş» diýip, gürrüň berýänleri ýadyma düşýär. Emma bizi ýaşulylaryň terbiýesine uýdur• majak bolup, şol mahalky ideologiýa jan etdi. Belent tribunalardan:

xx

ata-babalarymyzyň ömrüniň körlükde, nadanlykda geçendigi hakdaky gürrüňler ýaňlandy durdy. Olaryň edýän gürrüňlerinde ylmy esas ýokdur diýen düşünje biziň aňymyzda ornaşdy. Soň-soň hindileriň beýik eposy bolan Mahabharatada bu pikire duşup, şol ýaşulylaryň howaýy zat aýtmaýandygyna düşündim.

Gurbannazarda şu terbiýe bardy. Bu oňa ýaşulylaryň öwütleri bilen geçipmi, ýa-da okalan kitaplaryň — onçasyny bilemok. Ýöne Gurban• nazar atasy Hümmet agany uly hormat bilen ýatlaýardy. Edep-terbiýe babatda ondan köp ýagşy zatlar öwrenendigini aýdýardy.

...Altmyşynjy ýyllaryň aýaklaryna şahyr Annaberdi Agabaýew toý etdi. Ine, şol toýda otyrdyk. Gurbannazar toýa gijiräk geldi. Ol meýlis gurlup oturylan stoluň iler gündogar başyragynda oturdy. Uzynlygy ýedi-sekiz metr bolan bu toý stolunyň gaýra günbatarragynda oturan ýerimden baş atyp salamlaşdyk. Gurbannazary daşyndan tanaýanam bolsam, onuň bilen heniz gürleşip görmändim we ol meni tanaýandyr öýtmeýärdim. Emma beýle däl eken: salamlaşanymyzdan soň, ol mende nazaryny egledi-de:

—Goşgularyňy okadym, gowy gördüm — diýdi. Bu sözleriň şol hepdede «Ýaşkomda» çykan goşgularyma degişlidigine bada-bat dü• şündim. Emma şeýle ýagdaýda näme diýilýändigini hem näme diýjegi• mem bilmän, ýylgyryp başymy atdym. Ine, biziň ilkinji gürrüňdeşligi• miz şeýle başlanyp, şeýle-de tamamlandy. Dogry, birek-birege gürrüň atyşardan ara daşyrakdy. Üstesine-de bu gyzyp duran toý meýlisi hem muňa ýol berjek däldi.

Döwrümiziň ajaýyp şahyrlary Kerim Gurbannepesowyň, Mämmet Seýidowyň döredijiliginiň gülläp ösýän döwri bolan altmyşynjy ýylla• ryň aýaklaryna mahsus zatlaryň biri: ol çaklar käbir toý-baýram üçin ýazylan dabaraly goşgular bolaýmasa, tötänleýin adamlaryň tötänleýin goşgulary metbugatda peýda bolmaýardy. Bu döwür: Gurbannazar Ezizowyň, Annaberdi Agabaýewiň, Halyl Kulyýewiň, Italmaz Nury• ýewiň hyjyw bilen orta çykan döwürleridi. Deklaratiwlikden gaty bir gaça durmaýan Ata Atajanowam bu ýyllarda ene hakynda ajaýyp goş• gular ýazypdy. «Öçme ojagym» diýen gowy liriki goşgular topary bilen çykyş edýärdi. Berdinazar Hudaýnazarowam agras, saldamly, türkmen ýaşulylarynyň öwüt-ündewlerine meňzäp duran goşgularyny ýazmagyny dowam edýärdi.

Agzalan döwürde poeziýany yzygiderli çap edýän metbugat organ• lary azdy. Poeziýa ol çaklar «Edebiýat we sungat» gazetine, «Sowet edebiýaty» žurnalyna daýanýardy. Ýaşlaryň poeziýasy bolsa esasan «Ýaş kommunist» gazetine daýanýardy. Ýokarda agzalan iki neşirde ýaş şahyryň goşgularynyň peýda bolmagy, ol awtor üçin uly hadysady.

xxi

Okyjylar üçin bolsa bu ýaş şahyryň ulular tarapyndan ykrar edilip ug• ralmagynyň alamatydy. Üstesine-de edebiýata üns berýän metbugat organlarynyň poeziýa bölümleriniň sakasynda ýanyna ýaramaz şygyr bilen baryp bolmaýan, gaty talapkär adamlar oturýardy: «Edebiýat we sungatda» Gurbannazar Ezizow, «Sowet edebiýatyn-da» Mämmet Seýidow, «Ýaş kommunistde» bolsa Baýramjan Gurbanmuhammedow. Baýramjany hemmeleriň tanamaýan bolmagy mümkin. Ýöne ol altymy• şynjy ýyllarda tanalýan ýigitdi. Ony ol döwürler umytly ýaş şahyr hem terjimeçi hökmünde tanaýardylar. Baýramjan Gurbanmuhammedow gowy goşgular ýazmak bilen, Resul Gamzatowyň käbir goşgularyny oňat terjime etmek bilen özüni ykrar etdiripdi. Üstesine-de ol sowatly, talapkär, halal işleýän oglandy. Baýramjanyň edebi dörejiligini dowam etdirmänligi hakynda pikirlenenimde: dörediji adam bolmak üçin diňe zehindir sowat hem ýeterlik däl borly. Onuň üçin ylhamly hüwdüle• ýän ykbal hem gerek diýip, pikirlenýärin. Elbetde, raýy gaýtmaýan yhlasam gerek.

...Gurbannazar Ezizow iň köp okaýan şahyrlaryň biridi. Ol şahsy kitaphana edinmekde-de köp adamlara görelde bolandyr öýdýärin. Bizde bedeni terbiýelemek hakynda köp gürrüň edilýär. Emma aňy terbiýelemek hem türgenleşdirmek hakynda, şunuň ugurlary barada az gürrüň edilýär. Soňka diňe okamak arkaly ýetip bolmaýar. Beýnini hem terbiýelemek, türgenleşdirmek gerek. Gurbannazar bu işi okamak, dürli krosswordlary, tapmaçalary çözmek hem öz bilýän, täze eşden zatlaryny ýoldaşlaryna gürrüň bermek arkaly amala aşyrardy. Gürrüň edende wakany bolşy-bolşy ýaly gürrüň etmän, oňa öz fantaziýasyny goşardy, mümkingadar ýumoristik äheň goşmaga çalyşardy. Umu• man ol döredijilik fantaziýasyny yzygiderli işletmäge çalyşardy. Şu zatlar aňyňy, pikirini terbiýelemek isleýänlere gerekli zatlardyr diýip, hasap edýärin. Men Gurbannazardan: nämeleri okamaklygy maslahat berýändigini sorardym. Ol:

—Eliňe düşen zady — diýip, jogap bererdi. Eýýäm onýyllyk mek• debi tamamlan döwründe dünýä edebiýatynyň klassyklarynyň esasy bilen tanyş, uniwersitetde hem munuň üstüni ýetiren adam üçin mu• nuň dogry bolmagy hem mümkin. Emma men bu zatlaryň yzyndan soň kowup ýetmeli boldum. Şonuň üçinem saýlabyrak okamalydygy• ma, wagty iň öwrenmeli zatlarym üçin sarp etmelidigime düşünýär• dim.

Şol döwürde «Edebiýat we sungat» gazetiniň redaksiýasy häzirki Prezident köşgüniň gapdalynda ýerleşerdi. «Edebiýat we sungat» ga• zetiniň işgärleri Sowet (häzirki Sahy Jepbarow) köçesiniň ugrundaky Poligrafkombinata gelip gazet çykarardylar, onuň gaýra ýüzünde ýer•

xxii

leşýän Birleşen neşirýatdan galam haklaryny almak üçin her aýyň on birine, ýigrimi altysyna öýleden soň gelerdiler. Karl Marks köçesinden Sowet köçesne gönügeniňden soň maňlaýyňy güne tutup gaýtmalydy. Sowet köçesinde-de bag seýrekdi, bir gapdalyňam haýat bolansoň, gy• zan haýatyň ugruny syryp, gyzgyn jöwzada maňlaýyňy güne tutup gaýtmak kyn bolansoň Gurbannazar dagy bu aralyga «Sahara» (Sahara çöli manysynda) diýip, atlandyrardylar. Bir gezek men oňa Saharanyň ortaragynda gabat geldim. Howa yssy däldi, megerem, ýaz aýynyň aýaklarydy. Gurbannazar ýöräp gelşine, «Smena» žurnalyny okap gelýärdi. Gepiň gerdişine görä aýtsam, ýolugra okamak häsýetine Gurbannazar bilen Saýlaw Myradowda köp duşardym. Bular ýeke barýan çaglary ellerindäki gazeti, ýa-da žurnaly okar gelerdiler.

Gurbannazaryň golaýda «Edebiýat we sungatda» goşgulary çap edilipdi. Şol goşgularyň arasynda duşan bir pikirim meni iňkise goý• ýardy. Göwnüme bolmasa, onuň aýdýan zady ata-baba aýdylyp gelin• ýän zada — ykrar edilen zada ters gelýän ýalydy. Ine, ol:

«Biziň kärimizde ýagşy niýetiň Ýarym döwlet däldigini» bilsem-de, Niýetsiz ýaşamak çetin, ah çetin, Ýagşy niýet edýän wagty il senden.

Her niçigem bolsa, örän sylaýan şahyrymyň ýazan bu setirlerinde aýdylýan pikiriň nädogry bolup biljegine şübhelenýärdim. Gazetde ýalňyşlyk gitdimikä, ýa-da men düşünmeýärmikäm diýip, içimi gür• ledýärdim. Gurbannazary görenimden şuny soramak meýli döredi. Özem bu meniň onuň bilen ilkinji gürleşjek bolşumdy. Ilkinji gürrüň• deşlikde salamdan soňky berlen bu sowal mortaragam bolsa, garaz, sowal berdim. Ol hiç hili aýyp-syn etmän, çabga ýagýan ýaly çalt-çalt gürläp, öz pikiriniň dogrulygyny düşündirmäge durdy.

—Ýagşy niýet edeniň bilen goşgy gowlananok. «Parahatçylyk bol• sun», «Hasyl köp bolsun», «Biz hakykatyň tarapdary»... diýeniň bilen şygyr kalby gozganok. Biz şu zatlaryň bolmagyny hakykatdanam isle• ýäris. Ýöne ony nähilidir başga ýollar bilen, okyjynyň kalbynyň gozga• nyp kabul ederi ýaly derejede aýtmaly. Şonuň üçinem biziň kärimizde ýagny, şahyrçylykda ýagşy niýet edeniň bilen goşgyň gowulananok, çeperleşenok, diýmekçi boldum.

Örän çalt aýdylan bu pikirleri bada-bat kabul edip bilmedimmi, ýa-da, aňa galyp bolan: «Ýagşy niýet — ýarym döwlet» diýen halk nakylynyň şahyrçylyk babatda aýdylanda juda gönümel bolýandygyny duýup ýetişmedimmi — garaz, jogap göwnüme jaýlaşmady. Şeýle-de

xxiii

bolsa, ilkinji söhbetdeşlik-de, ýol ugrunda bu meseläni çintgäp durma• gy birhiliräk görüp, göýäki düşünýän deý ýylgyryp başymy atdym-da:

—Hä-ä, şeýle diýse-ne — diýdim.

—Meniň pikirimçe-hä şeýle — diýip, ol ullakan mawumtyk gözleri bilen maňa seredýärdi. Soňra bolsa, ol meniň ikirjiňleýändigimi duýan deý: — Näme redaksiýa baraňok, (ol «Edebiýat we sungatyň» redaksi• ýasyny göz öňünde tutýardy) bar, goşgularyňy elt. Öýe gezmäge bar. Oturyşarys, gürleşeris, — diýdi.

Ine, biz ilkinji söhbetdeşlikde şeýle gürleşip, soňra bolsa hoşlaşyp, herimiz öz ugrumyza gitdik. Gurbannazar «Smenasyny» okap ilerligi• ne, menem gaýralygyna gitdim.

Gozgalan gürrüň düşnükli bolary ýaly, altmyşynjy ýyllaryň başla• ryndaky poeziýada ýoň bolan bir ýagdaýy belläp geçmeli. Şol döwürde şahyrlar otuzynjy ýyllardaky gönümellikden, ýagny öz termini bilen aýtsak, deklaratiwlikden daşlaşmak isleýärdiler. Şonuň üçinem täze beýan ediş usullaryny gözleýärdiler. Bu gözleglerem esasan şeýleräk ýagdaýlara syrygýardy. Mysal üçin haýsydyr bir şahyr çeşme hakypda goşgy goşmakçy bolsa: ilki çeşmäni suratlandyrýardy. Ol dag daşla• rynyň astyndan syzylyp çykýardy-da sähra tarap gönügýärdi. Baran ýerini gülzarlyga öwürýärdi. Soňra şahyr pikirini şeýleräk jemleýär: «Menem çeşme ýaly baran ýerimi gülzarlyga öwürsemdim».

Beýle manyly goşgy bir ýa iki bolanlygynda oňuşsa-da bolardy. Em• ma bular köpdi. Gurbannazar aýtmyşlaýyn şeýle goşgulary düzýän şahyrlar hakykatdanam ýagşy arzuw, niýet edýärdiler. Emma şeýle ar• zuwlaryň birsyhly gaýtalanyp durmagy poeziýany garyplaşdyrýardy.

Poeziýada ýagşy niýetiň ýarym döwlet däldigi, ynha şu ýagdaýlar• dan gelip çykýardy.

...Soňra bu ilkinji söhbetdeşlik dostluk gatnaşyklaryna ýazyp gitdi.

Ol haçan ýazýardy

Gurbannazar Ezizow bilen içgin tanyş adamlar, dostlary birek-bire• ge şeýleräk sowaly bererdiler: «Ol haçan ýazýar-ka?» Beýle sowalyň berilmegine esasam bardy. Sebäbi Gurbannazaryň ýeke özüniň içi• ni hümledip oturan wagtyna gabat gelmek kyndy. Öýlerine barsaň, myhmansyz wagtyna duşup bolmaýar diýen ýalydy. Olar diňe Gur• bannazary idäp gelýän myhmanlar däldi. Şahyryň kakasy Eziz aga-da tanyşlary, dostlary kän, polady ýumşak, süýji dilli adamdy. Onuň ýanyna oturmaga gelýänler kändi. Gurbannazarlaryň öýleri hakynda myhmanly meselede gürrüň açaňda şeýleki bir ýagdaýy aýtman geç•

xxiv

mek mümkin däl: öýüň aýaly-erkegi myhmany güler ýüz bilen mähirli garşylardylar. Myhmana edilýän hyzmatam ýürekdendir. Çaý-nahar wagtly-wagtynda geler durar. Gürrüňdeşligem, hödür-keremem şeý• leki bir tebygy ýagdaýda bolup geçýändir welin, utanjaň myhmanyň çekinjeňligi hem bulut ýaly syrylyp ötägiderdi. Gurbannazary idäp gelen adamlar Eziz aga bilen, Eziz aganyň dostlary Gurbannazar bi• len şeýle bir öwrenişerdiler welin, soňa baka şahyryň (çekgelerinden ak girip ugransoň) ol, ýa-da beýleki myhmanyň atanyň ýa-da oguluň myhmanydygyny saýgaryp bolmaýar diýen ýalydy.

Hawa, Gurbannazaryň köplenç ýany adamlydy. Köçä çykanda-da, işde-de. Tomus aýlary ýazyjylaryň Pöwrizedäki daçasyndan bir otagy eýeleýärdi. Ol ýere baranda-da myhmansyz, daşy dostsuz-ýoldaşsyz wagtyna duşup bolmaýardy. Ine, şu zatlar üçinem ony içgin tana• ýanlar: «Gurbannazar haçan ýazýar-ka?» diýen sowaly biri-birlerine berýärdiler. Altmyşynjy ýyllaryň ikinji ýarymyndan soň yzygiderli tirkeşende bolsak, şu sowal meniňem öňümde ýatyr. Dogrudanam ol haçan işledikä?

Gurbannazaryň ýakyn dostlarynyň biri Derýa Baýramkulyýew şeý• le gürrüň berýär:

—Megerem, dynç günüdi öýdýän. Bir gün ir bilen Gurbannazarla• ra bardym. Gapylarynda Hally gelnejem bir zatlar işläp duran eken. Salamdan soň, Gurbannazary soradym. Ol: «Gurbannazar ýok» diýip, jogap berdi. Men yzyma öwrülip gidiberjek boldum, iki-üç ädim ätsem ädendirin. Alňasak ýagdaýda içerden Gurbannazar çykdy. Ol ulla• kan mawy gözlerini güldürip ýylgyrdy-da keýpi kök wagtlary diýýän sözleri bilen maňa ýüzlendi:

—Kil munda!

Men bir hili boldum. Hally gelnejem menden beter utandy. Ol kän bir geplemsek bolmasa-da özuni aklamak üçin utanjyrap şeýle diýdi:

—Ynha-da, Derýa muň bolşy. Öz-ä her kim gelse-de men öýde ýokduryn diýip, tabşyrýar. «Ýok» diýseňem ylgap daş çykyp, seni dili gysga edýär...

—Aý, ýaňy bir zat kellä geldi-de stoluň başyna geçdim. Hallada: «Gelene ýok diý» diýdim — diýip, Gurbannazar günäň özündedigini boýun aldy. Soňra-da: — Şeýle diýenem bolsam, sen kime «ýok» diý• melidigini seljermeli ahyryn — diýip, şol ýylgyryp durşuna gelnine igenen boldy.

Onuň işlejek bolup ýeke galmaga synanyşyklary hem köpülenç şeýle tamamlanýan bolmalydy.

Bir gezek Pöwrüzä — ýazyjylaryň daçasyna gezelenje bardym. Bu ýerde Gurbannazar «dynç alýardy». Adatça keseden gelenler bu ýere

xxv

barýan ýazyjylar dynç alýandyr öýdýärler. Aslynda bu ýere gelýänler işlemäge gelýärdiler.

Ýadyma düşüşüne görä, şol gün Çary Aşyrow, Kaýum Taňryguly• ýew, Gurbannazar — ýene kimleriň bary ýadyma düşenok — dagymyz uzak wagtlap billiard oýnadyk. Billiardyň ýanyndan garaňky kem• siz gatlyşansoň dagaşdyk. Soňra gelip Gurbannazaryň jaýynda esli salymlap oturdyk. Men şol ýerde ýatyp, ertesi gaýtmakçydym,..

Gijäniň näwagtydygyny bilemok, bir hümürdä oýandym.

Çyra ýanyp durdy. Gurbannazar stoluň başynda oturşyna, elindäki kagyzdan bir zatlar okaýardy. Ol meniň krowatda dik oturanymy görüp:

—Diňle, bir goşgy ýazdym, dogrusy entek gutarylmadyk. Ýöne özen bar. Käbir ýerlerini timarlap, güýçli jemleme tapaýmaly. Onda gulak as!

Gurbannazar goşgy okamaga girişdi. Uzak günüň ýadawlygyn• danmy, ýa-da goşgynyň obrazyna girişenligindenmi, garaz ol gamgyn görünýärdi:

Sen meni ýaman gözlerden gorap saklajak bolduň, Sen meni süýt-gaýmak bilen ekläp-saklajak bolduň, Juda ýagşy suwlar bilen teşneligmi gandyryp, Ýolumdaky ýaman sözleň baryn çöplejek bolduň.

...Ine, durun seň öňünde sakal-murtly gelişiksiz, Nämüçindir arzuwyň däl, nämüçindir tagaşyksyz. Bu dünýäniň bir ajaýyp, bir gazaply kanuny bar, Bolmaly-bolmasyz zatlar enä hiç geneş salmaýar.

Ine durun seň öňüňde diňe ak süýdüni emen,

Meni hiç bir zatdan gorap bilmedik ýalnyz enem...

Megerem, şahyr bu goşgusyny göwün islegiçe tamamlap bilmedik bolarly. Meniň bilişimçe, ol muny özüniň taýýarlan goşgular ýygyn• dylarynyň hiç birine goşmandy. Goşgy ilkinji gezek şahyryň döre• dijiliginiň köp bölegini jemlän «Serdarym» diýen ýygyndyda neşir edildi. Eliňizdäki kitabyň saýlanan eserlerdigine garamazdan bizem ony kitaba girizdik. Sebäbi bu goşgy şahyryň ykbaly bilen baglylykda köp zatlar aýdýar, şeýle hem doly gutarylmadyklygyny aýdaýmasaň bildirip duranok.

Halk arasynda: «Şahyr hudaý beren bolanlygynda, onuň aýtjak sözi diline gelip duranmyşyn», ýagny goşgyny ýüzugra düzäýýän•

xxvi

mişin diýen ýalňyş düşünje bar. Şeýledir öýdüp pikir edýänler gaty ýalňyşýarlar. Munuň şeýledigini zehin ýa zähmet siňdirmezden, hiç bir işiň hetdesinden gelip bolmaýanlygy bilen subut etmek bolar. Ikin• jiden, ýeňillik bilen kämillige ýeten adama, şeýle hem «aňsatlyk bilen kämillige ýetdim» diýýän kämil adama duşan dälsiňiz. Goşgy agyz ugruna aýdylýan sarnama däldir. Ol uzak oýlaryň, üznüksiz zähmetiň, yzygiderli okamagyň, ýadawsyz sünnäligiň hem sünnälemäniň, inçe duýgularyň hyjyw, gynanç, göçgünlilik bilen ýüze çykýan söz sunga• tydyr. Şonuň üçinem aňsatlyk bilen düzulen sarnamanyň asyrlardan bize gelip ýetenini tapmarsyňyz. Aňsatlyk bilen dünýä inen setirler aňsat — tiz unudylýar.

Biziň döwrümizde dili örän akgynly hasap edilýän şahyrlar bolan Kerim Gurbannepesowyň, Meretguly Garryýewiň, Aman Annadurdy• ýewiň eserlerine ser salan halatyňda, göýäki sözler yzly-yzly suňşury• lyp barýan ýaly duýgy döreýär. Olaryň şeýle akgynlylyga ýetmek üçin nähili jebir çekendigini we çekýändigini şahyrçylyk bilen azda-kände meşgullanyp görenlerem bilýändir. A. Annadurdyýewiň ýanynda bu mesele barada söz açsaň, ol oýunlyga salýarda: «Ol meni telbelige ýetirip barýar» diýýär. Ata-babalarymyz: «Azapsyz ýeriň ady ýok» diýipdirler.

...Gurbannazaryň Pöwrize jülgesindäki iki krowatly, bir şifonerli, birki sany stully hem bir gaty stolly kiçijik jaýda gijäniň bir mahaly ýeke özüniň gümürdenip oturmagy poeziýa üçin çekilýän azabyň gözli şaýadydy. Özi hem ol bu günlere: on ýyl mekdepde, bäş ýyl uniwersi• tetde, gije-gündiz öýde hem ýollarda okamak bilen, dünýäniň klassiki şahyrlarynyň mirasyny öwrenmek, diri halypalaryň öwütlerine gulak goýmak bilen, işde özi ýaly hem ýaş şahyrlaryň goşgularyny diňlemek, baha bermek, timarlamak bilen, dostlary, ýoldaşlary bilen duşuşanda, toýda, meýlisde poeziýa barada üznüksiz söhbetdir jedeller etmek bilen, garaz, küýi-köçesi poeziýa bolmak bilen gelipdi. Ine-de ol goş• gusynda ýazyşy ýaly: sakgal-murty syrylgysyz, ukusyzlyk zerarly gabaklary ýellenen, ýüzi kokuşyp duran halda, egni köneräk gögüm• tik maýkaly, aýagy göwşüllän setin jalbarly, daralmadyk, ir çal sepen saçlarynyň üstüne çal bulut çöken ýaly edip, çilimini burugsadyp otyr. Üznüksiz çekilen çilimden ýaňa gyryljyk ardynjyraýar. Okan goşgu• synyň nähiliräkdigini onuň mende galdyran täsiriniň üsti bilen biljek bolýar.

Şahyryň bu ýagdaýy,

xxvii

Ine, durun seň öňüňde sakgal-murty gelişiksiz,

Nämüçindir arzuwyň däl, nämüçindir tagaşyksyz...

Meni hiç bir zatdan gorap bilmedik ýalňyz enem.

diýen setirleri meniň gözlerime ýaş aýladýar.

Hawa, Gurbannazar ýekelikde galmaga pursat tapan çaglary işle• ýärdi, ýagny köpçülikde, işde meýlisde, kitap okanda, gürrüňçilikde göwnüne gelen poetiki setirleri timarlaýardy, üstüni ýetirýärdi, sün• näleýerdi we kagyza geçirýärdi. Ol gaty zähmetsöýerdi, çydamlydy, özüne dözümli daraýardy. Meniň şeýle netijä gelmegime şeýle ýagda• ýam sebäp boldy.

Gurbannazar ikimiz 1970-nji ýylyň baharynda bir sebäp bilen Gä• wersde işledik. Biz bu ýerde altmyş gektar ýorunja suwarýardyk. Ýo• runja oňly düzlenmedik tarap ýere ekilendi, özem onuň ilkinji suwuny tutýardyk. Kartanyň käbir ýerine suw çyksa, kä ýerlerine çykmaýardy. Suwy kartanyň hemme ýerine endigan çykarmak üçin bütin bir karta• nyň boýuna pel çekmeli halatlarymyz seýrek bolmaýardy. Aýagymyz rezin ädikli, laýyň içinde akyp duran agyr laýdan pel çekýärdik. Mart aýy, howa onçakly ýylamandy. Ädigimiziň gonjundan suw girip, aýak• larymyz şypyljap durandyr. Suw tutulan laý kartanyň içinde çomup, onuň ol başyndan, ol başyna ýöräp geçmegiň özem hyllyla ýagda• ýynda, biz oňa pel çekýärdik. Işden çykanymyzda çaýymyzy özümiz gaýnadynmalydyrys, nahar bişirinmelidiris ýagyş, çala şitirdese, doly ýagýan ýaly patyrdap duran çyg çadyryň içinde ýatyp-turmalydyrys.

Men bular ýaly ýabany durmuşy öň görüpdim. Kolhoz işläp suw tutupdym, goýun yzynda çolukçylyk edipdim. Ekspedisiýada şofýor• çylyk eden wagtlarym çölde kyn ýagdaýlara uçran halatlarym bolupdy. Garaz men Gurbannazar ýaly şäherde önup-ösen hem redaksiýanyň salkyn jaýyndaky stolundan ýaňyrak turup gaýdan Gurbannazara ga• ranyňda gatyny köpüräk görendim. Şu zatlara garamazdan ol gara zähmet çekmekde menden kem oturmazdy, özem asla hyk-çok etme• ýärdi hem zeýrenmeýärdi. Munuň üstesine ol säherler menden has ir turardy. Men oýananymda ol ýaha kartanyň bir ýerlerinde suwa aýla• nyp ýörendir, ýa-da ertir çaýyny gaýnatmak üçin kündigi otda goýup durandyr. Umuman zähmetsöýer adam gara işde-de, akyl işinde-de zähmetsöýer bolýan eken. Gurbannazaryň şeýleki zähmetsöýerligini men bularyň ikisinde-de görüpdim. Dogrymy aýtsam, onuň Gäwers• däki çydamlylygyna geň galypdym.

Gurbannazar Ezizow «Ýer-Gögüň arasynda» diýen goşgular ýy• gyndysyny Gäwersden gaýdanymyzdan soň taýýarlapdy. Şol günler onuň:

xxviii

— Bu kitabymyň esasyny Gäwersde ýazan goşgularym tutýar — diýip, gürrüň berýäni ýadyma düşýär.

Nusga alaýmaly häsiýetleri

Şahyryň nusga alarlyk häsiýetleri barada mundan öňdäki ýazgylarda• -da agzap geçenlerim bolandyr. Bu meselede meniň bilmeýän zatlary• myň bolup biljekdigi hem tebigy zat. Şeýle hem käbir oňat häsiýetlerini gören-de bolsam, oňa aň eden bolmazlygym mümkin. Şonuň üçin hem bu aýdanlarymy hem aýtjaklarymy gutarnykly zat hökmünde kabul etmezligiňizi haýyş edýärin.

Hawa, Gurbannazar köp okardy, özi aýtmyşlaýyn: «eline düşen zady okaýardy», gündelik metbugaty, žurnallary sypdyrmazdy. Kros• swordlary, dürli tapmaçalary çözmegi gowy görerdi. Şeýle hem müm• kinçiligine görä köp işleýärdi, zähmetsöýerdi.

Täze dostlar, ýagny, poeziýasyna muşdak täze adamlar bilen du• şuşmak, onuň üçin uly şatlykdy. Olar bilen köneden tanyş ýaly, uzak mahallap gürrüňleşip oturyp bilerdi. Şeýle duşuşyklaryň soňy bolsa dostlukly gatnaşyklara ýazyp giderdi.

Gürrüňdeşini sabyrlylyk bilen diňlärdi. Onuň gürrüňiniň arasyny bölüp, ara söz sokmazdy. Käbir oturyşyklarda kellesi gyzyp ile ge• zek bermän, bir özi gürleýän adamyň gürrüňi halys ýüregine düşen çaglary ullakan gögümtik gözlerini güldürerdi-de ýylgyryp: «Ah-ow, bize-de bir gezek ber, azajyk gepläýelile» diýerdi. Muňa oturanlar, hatda geplemsegiň özi hem gülerdi, göwnüne kine almazdy. Şunlukda gürrüň köpüň höwes edýän zatlaryna ýazyp giderdi.

Ol hiç haçan gürrüňdeşi bilen jedelleşmezdi. Jedelli mesele ýüze çykan halatlary özüniň dogry hasap edýän zadyny birki gezek aýdardy. Gördi-bakdy aýdylan zat gürrüňdeşine ýokman, şol oz eňegine tutup otyrmy, şonda Gurbannazar gözlerini süzübräk, tassyklaýjy äheňde başyny yrardy-da: «Hüm-m!» diýerdi hem mümkingadar şol gürrüňe dolanmazlyga çalyşardy.

Poeziýa muşdaklarynyň özara üýşmeleňlerinde, töweregindäki• leriň höwesli diňleýändigine, düşünýändigine göz ýetiren halatlary goşgy okamagy gowy görerdi. Özem hiç haçan goşgyny göwünli-gö• wünsiz, kiçi dilden bärde okaman, yhlasly hem hyjywly okardy. Goşgu• larynyň köpusini ýatdan bilerdi. Oturyşyklarda hiç haçan öwünmezdi: Çendan iki-çäk oturyşyklarda, kelle gyzyp goşgy okaşylan halatlar• da bir oňat goşgusyny okap bolandan soň, oýunlyga salyp, ýylgyryp: «Ah-o-ow, menem azajyk şahyrdyryn» diýerdi.

xxix

Köp zat okaýanlygy üçin, ol dürli hünärli adamlar üçinem gyzykly gürrüňdeşdi. Edýän gürruňlerine mümkikgadar ýumoristik äheň ber• mege çalyşardy. Hatda şahyrlar hakynda parodiýa ýazanda-da göwne degiji zat ýazman, parodiýany ýumoristik äheň bilen bezärdi. Onuň aňyrsynda ýatan hakykat göze dürtülip durman, mylaýymlaşardy, sy• paýçylykly hala girerdi. Tankydy makalalar ýazanda-da haýsydyr bir awtoryň bir kemçiligini çintgäp durman, umumy edebiýada mahsus zatlary aýdardy. Düşünjek adam şol aýdylanlaryň arasyndan özüne mahsus kemçilikleri tapmalydy. Özüňiziň synlaryňyz ýaly, şahyryň Mämmet Seýidowa ýazan bir degişmesini şu ýerde getirmek isleýärin.

Bir zaman «Edebiýat we sungatda» Esentanyş ýaly Goşa kelle di• ýen bir şahs döretmekçi bolduk. Ol satirik hem ýumoristik äheňde edebiýata, sungata, medeniýete degişli nogsanlary aýtmalydy. Şol sa• hypany taýýarlaýarkak Gurbannazar üç sany parodiýa äheňli degişme getirdi. Olaryň üçüsi hem gazetde çap edilipdi. Ýöne awtoryň ady goýulmandy. Şonuň üçin köp adam bulary kimiň ýazandygyny hem bilýän däldir. Häzir men şolaryň Mämmet aga degişlisini getirmekçn bolýaryn.

«G. K. şahyrlara öýkünýär» diýen sözbaşy bilek berlen şol degiş• meler şeýle giriş makalajygy bilen başlanýardy:

Säher çagy bulaklar her ýana akyp, baglarda bilbiller kah-kah urýar• ka, serhowuzyň başynda oturyp, onuň ortasyndaky çüwdürilip akýan fontana syn edip oturşyma: «Gyzyl-gyzyl horazlar harmandadyr, ýar• -ýar» diýip, hiňlendim welin bagyň aşagynda oturan üç pyýada-da «Gyzyl horaz» sözi kem ýakmadyk bolarly: Olaram hiňlenip ugradylar. Menem bloknotymy çykardym-da olaryň aýdanlaryny duýdurman göçürip aldym. Soň görsem, olar Memmet Seýidow... dagy eken...

Mämmet Seýidowyň hiňlenmesi

Aýt sen säheriň uwertýurasyn, Eý, sen dünýämiziň sahypjemaly1. Säherem şeýle bir ýürege ýakyn, — «Ses edýär-esedýär» kapýasy ýaly.

1Bu ýerde: «Sahypjemala» harmandaky gyzyl horaz diýip düşünmeli. (G. Ezizowyň belligi).

xxx

Harmandamyň, armandamyň bilemok,

Säher-säher sesiň eşden badyma:

Rowaýat däl, legenda däl, jan horaz

Bokurdagyň düşýär meniň ýadyma.

Täze ýylda dostlar bilen üýşdük biz,

Palawyň içinde gördük biz seni...

Eý, goja tebygat, eý, goja taryh,

Horazsyzam daňlar atjak ekeni!..

Bu degişmede Mämmet aganyň köp ulanýan sözleri söz öwrümleri, äheňi degişme astyna alynýan hem bolsa, poeziýada köpräk ýanjaýan zatlary görkezilse-de, görşüňiz ýaly göwne alarlyk zat ýokdy. Degiş• mäniň sýužet gurluşy, çeperçiligi, başga bir şahyra mahsus perdeden gopmagy esasy aýdyljak bolýan zady ikinji plana geçirýän ýaly edip görkezmegi ony kemsiz sypaýçylyklaşdyrýardy. Degişmäiiň, edebi tankydyň maksady adamyny ýaralamak däl-de, awtoryň käbir kemçi• liklerine ünsüni çekmek, mümkingadar dostlukly düzediş bermeklige syrykdyrmak, şeýdilse ol has maksadyna ýetýär. Gurbannazar muny ýumşak tebygatyna mahsuslyk bilen gowy başarýardy.

Gurbannazar düýn görşen dosty bilen bu günki gün görşende, ony göýä bir ýyllap görmedik ýaly şatlyk bilen, güler ýüzli garşylardy, alçak salamlaşardy. Kine saklamazdy. Käbir adamlar meýlisde serhoş bolup özüni salyhatly alyp barmadyk halatynda-da ertesi oňa duşanda ýaňkynyň kemçiligini ýüzüne aýdyp, utandyryp durmazdy.

Umuman ol gowy ýigitdi. Bir gezek duşan adamyna özi bilen ikinji gezek hem duşmagy arzuw etdirip bilýärdi.

Men Gurbannazardan şahyrçylyk sungaty babatda, adamkärçilik babatda kän zat öwrendim. Başga şahyrlardanam kän zat öwrenendirin ýöne Gurbannazary ýeke-täk halypam saýýaryn. Ol muny bilýärdem. Her hal halypadyryn diýip, gönümel maslahat, öwüt-ündew bermez• di. Bu zatlar duýdansyzlykda — meniň ondan görelde alyp bilişimçe bolup geçerdi. Täze goşgularymy okap berenimde, umumyrak, örän sypaýçylykly bellikler ederdi. Onda hökman bir öwere mynasyp ýer tapardy, şony ýürekden öwerdi. Eline galam alyp düzedişdirjek bol• mazdy. Meniň ýadyma düşüşine görä, onuň bir setirimi, ýa-da, bir sözümem düzedeni hakydama gelenok. Ol bir zady gönümel aýdardy. Olam: «Ahmet, poeziýada gaty halal bolaly, şuny gazanç çeşmesine öwürmäli. Juda oňmasak başga bir zatlar işläp günümizi dolaly» di• ýerdi. Onuň özi şeýle-de etdi, meniň muňa näderejede hötde gelip bilendigimi bilemok, ýöne şu pendi tutmaga yhlas edýärin.

xxxi

Başda belleýşim ýaly, bu ýerde Gurbannazaryň hemme häsiýetleri• ni ýatlap bilmedik bolmagym mümkin. Sözümiň ahyrynda şeýle bir täsin ýagdaýy belläp geçesim gelýär.

Üç-dört ýyl mundan öň amerikan psihology Deýl Karnegiň «Dosty neneňsi gazanmaly we adamlara nädip täsiriňi ýetirmeli» diýen kita• byny terjime etdim. Kitabyň adyndan belli bolşy ýaly, munda adamyň kämilleşmegi üçin bir topar belli adamlaryň görelde alarlyk häsiýetleri mysal getirilýärdi hem umuman gowy adam bolmak üçin özüňi alyp barmagyň tärleri salgy berilýerdi. Şu kitapda ündelýän gowy häsiýetle• riň köpüsi Gurbannazarda bardy. Şonuň üçinem onuň dostlary kändi, adamlara täsirini ýetirip bilýän tebygy bir güýç onda bar ýalydy.

G. Ezizowyň poeziýasyna imrindirýän güýçler nämelerdi

Öňem aýdyşym ýaly, Gurbannazar Ezizow poeziýa meýdanyna taýýar• lykly geldi. Üstesine-de onuň poeziýa gelen döwri şahyrlar üçin ondan öňki nesilleriňkä garanda amatlydy. Bu döwürde dörediji adamlary agyzdyryklap, uýanyny öz elinde saklan Staliniň şahsyýet kulti sowu• laňkyrlapdy. Hruşew edebiýata birneme ýazylganlyk beripdi. Indi her sözüňi kesä çekip durmaýardylar. Öňki döwürden agzy uçyklan ýaşuly ýazyjy-şahyrlar oýurganyp täze döwre uýgunlaşyp bilmeýärdi. Bu döwrüň hupbatyny görmedik, kalby gorky-ürküsiz täze dörediji nesil bolsa batyrgaýlyk bilen söze başlandy. Şunlukda edebiýatyň buz• ly okeanlarynyň harsaň buzlary bahar siliniň içi bilen togalanyşyp, bir ýerlere eremek üçin münedekleşip barýardylar. Indi her sözüňde beýik serdaryň göwnüne ýakjak zatlar gözlemek hökman däldi. Adam öz iç• ki dünýäsine, hatda käbir syýasy meselelere-de aralaşmaga hukuklydy. Dyngysyz tarypnamalardan iren halk hem täze öwüsgunlere teşnedi. Kerim Gurbannepesowyň, Gara Seýtliýewiň, Mämmet Seýidowyň, Al• laberdi Haýydowyň, Berdinazar Hudaýnazarowyň, Ata Atajanowyň döredijiliginde şol täze öwüsginiň ýakymly şemaly ýüzüňe urýardy. Ine, şol döwürde-de Gurbannazar peýda bolupdy. Ol äheň, borma, pikir, inçe duýgularyň gözlegindedi. Köp işledilenligi zerarly lagar düşen kapiýalardan daşyrak durup, täze rifmalar gözleýärdi. Ilkibaşda onuň dili birneme agyrrakdy. Söz öwrümleri bir hili türkmençe däl ýaly bolup eşidilýärdi. Umuman onuň aýdýan aýdymlary öňki gulaga tanyş heňler däldi. Şuňa garamazdan okyjy munyň bilen öwrenişip barýardy. Tankytçylar bolsa bu zatlary tankytlap, bu üm-düzune tutup barýan ýigigdi dolap, öňki hana saljak bolýardylar. Şahyr:

xxxii

Asfalt ýollar hiç maňzyma batanok,

Sebäp onda yz galmaýar aýakdan...

diýende: «Ah-o-ow, sen nähili ýoly küýseýärsiň? Şanly geljege alyp barýan ýolumyza şek ýetirjek bolýan bolaýma?!» diýip, ony kö• tekleýärdiler. Edilýän tankytlar onuň egninden basman, gaýtam ony meşhurlaşdyrýardy. Okyjylar şahyryň täze goşgularyny has çintgäp okaýardylar. Mämmet Seýidow ýaly halypalar bolsa käte şahyr ruhdan düşende: «Ýazyber, miwesiz agaja daş atmazlar» diýýärdi. Kerim Gur• bannepesow ony ýaşlykdan goldap gelýärdi. Umuman bu adaty däl talantyň döredijiliginiň turuwbaşdan gürrüňi köp boldy. Ony TKP-nyň plenumynda hem tankytladylar. Emma tutanýerli ýaş ýigit öz ýolun• dan sowulmady. Onda öz gözlegleriniň dogrulygyna ynam synmady. Ol täze bir akymly edebiýatyň formirlenýän döwrunde ýiti tankydyň astynda, pikirdeş galamdaşlarynyň, okyjylaryň goldawyny duýmak bilen, ýadawsyz gözlegleriň netijesinde özüni şahyr hökmünde ykrar etdirdi.

Altmyşynjy ýyllaryň aýaklaryna, ýetmişinji ýyllaryň başlaryna oky• jylar, hatda ýaş şahyrlaram metbugatda Gurbannazar Ezizowyň goş• gularynyň çykaryna garaşýardylar. Ol özüniň poeziýa gelmegi bilen poeziýanyň okyjylaryny artdyrypdy. Ýaş şahyrlaryň köpüsi Gurban• nazara öýkünmek bilen özleri gowy-gowy kitaphanalar edinipdi. Şu meselede Kakabaý Gurbanmyradow hemmelerden ozdurypdy. Gur• bannazar bir tapylmaýan kitap gerek bolanda: «Kakabaýda bardyr» diýip, ondan diläp alyp okardy.

Ýetmişinji ýyllarda Gurbannazardan görelde alýan şahyrlar, oňa öýkünýänler beýleki şahyrlardan görelde alýanlardan has kändi. Goş• gularyna baha berlende köp şahyr bilen ylalaşmaýan kejeňegiräk ýaş şahyrlaram Gurbannazaryň pikiri bilen ylalaşardy. Bu diňe onuň ynan• dyryjy deliller bilen tüýs ýürekden gürleşip bilýänliginiň alamaty bol• man, onuň poeziýadaky abraýnyňam bir nyşanydy.

Onuň käbir goşgulary sözüň gowy manysyidaky poetiki ýoňa öw• rülerdi. Mysal üçin şahyryň «Uzak ýaýladaky enäniň hüwdusi» diýen goşgusyny alyp göreliň. Hüwdi bir täzelik däl. Ol halk döredijiliginiň bir formasy. Emma Gurbannazar bu eserini ýazdy welin, ýaş şahyr• laryň köpüsi şu esere öýkunip goşgy ýazdylar. Gurbaňnazar ilkinji sonetler çemenini ýazandan soň, türkmen edebiýatynda näçe sonetler çemeni döredi?!

Gurbannazar sene goşgularyny ýazmazlyga çalyşardy. Gazet-žur• nallaryň gyssagara zakazlaryny bitirjek bolup, har-sallyga ýüz urmaz• dy. Poeziýada köpsözlüligi halamazdy. Öz senedine, okyja uly hormat

xxxiii

goýardy. Ol ili güýmejek bolýan şahyr däldi-de her sözüne gaty jogap• kärli çemeleşip ili özgertjek bolýan şahyrlaryň hilindendi.

Kämahal, uly şahyrlar dünýeden gidende, käbir şahyrlaryň: «Ol bize agyr ýüki goýup gitdi» diýen sözlerini eşidýärin. Bu sözler şu manyda aýdylýar, ýagny «uly şahyr dünýeden gitdi. Ol öz ömrün• de poeziýanyň agyr ýüküni göterýärdi... Indi şol ýüki biz götermeli boljak».

Şeýle sözleri eşidenimde näme üçindir ondan göwnüm suw içme• ýär. Aýdylanlar özüňe artykmaç baha bermek ýaly bolup görünýär. Aýdaly, Magtymguly, Kerim, Gara Seýtli, Mämmet aga ýa-da Gurban• nazar öz ýükini onuň egnine atyp gidenmişin. Indi olaryň ýüklerini• ňem garamaty onuň boýnunamyşyn. Bu pikir megerem nakysyrak.

Poeziýa meýdanyna ynsap bilen girmeli, halal ädimler bilenem ýoluňy dowam etdirmeli. Bir halkyň ruhyna dahylly işe girişdiňimi, öz borjuňy ynsap bilen ediber. Seniň egniňdäki ýüküň şol ynsabyň talabyna bagly bolar. Il-gününiň aladasyna edip, ýalan ýazman, yn• sap bilen borjuny berjaý eden şahyrlar eserlerini bize galdyryp baka gidenlerinde agyr aýralykdan başga ýük taşlap gidenoklar. Olaryň poeziýa meýdanyndaky arçan ýollary gaýtam bize ol ýerden geçmäge, kynçylyksyz geçmäge mümkinçilik döretdi. Şonuň üçinem senedi har• laman, ony ýaranjaňlygyň, ýeňil ýaşamanyň guraly edinmän, çirksiz ynsap bilen işläber. Agyr ýük, onda-da başga biriniň, ýagny öz ýü• kini mertlerçe çekip gideniň ýüküni göterýän diýip, sojama. Biz her kimiň öz ýüküni götermelidigini, «geçiňem, goýnuňam öz aýagyndan asylýandygyny» bilýäris.

Hawa, Gurbannazar Ezizow poeziýanyň agyr ýükini bize galdyryp dälde, çekip gitdi. Onuň poeziýasynyň güýji, imrindirijiligi türkmen poeziýasyna, inçe duýguly, pikirjeň, sünnä, az sözli, dürli formaly giň düşünje berýän, dyngysyz gözleglerden doly, poeziýany getirenligin• dedir. Ol Rehmet Seýidow, Gara Seýtliýew, Kerim Gurbannepesow, Mämmet Seýidow, Allaberdi Haýydow, Ata Atajanow, Berdinazar Hu• daýnazarow, Annaberdi Agabaýew, Halyl Kulyýew, Italmaz Nuryýew.., dagy bilen biziň poeziýamyzy täze bir basgançaga galdyrdy. Bu biziň ýigriminji asyrdaky poeziýamyzyň gymmatly üstünligidir.

Agzalan mesele boýunça kän hem-de uzak gürrüň etmäge, pikirleri mysallaryň üsti bilen subut etmäge material kän. Her hal kitabyň öňüne ýazylan sözbaşyda gürrüňi has uzaltmazlyk üçin, beýle etmekden saklanýaryn.

xxxiv

Kitabyň düzülişi

Gurbaniazar Ezizowyň «Saýlanan eserlerini» çap etmek ideýasy, el• betde, poeziýa muşdaklarynyň kalbynda bar zat. Ideýany amala aşyr• magy başarjak adamlar goldanda, iş şow alýar. Bu mesele şeýle-de boldy. Şahyryň şägirtleriniň biri — Guldurdy Sähetdurdyýew bilen Aşgabat çaphanasynyň direktory — Gurbannazaryň klasdaş dosty Amangeldi Amanow ikisiniň bilelikde saýlanan eserleri çykarmak ide• ýasyny goldamaklary bizi diýseň begendirdi, «Bereket-Bina» hususy kärhanasynyň eýesi G. Sähetdurdyýew kitap üçin çykýan harajatlary boýnuna alsa, A. Amanow kitabyň oňat hilli neşir edilmegi üçin jan çekjekdigini aýtdy. Biz olara uly minnetdarlyk bildirip — öňünden taňryýalkasyn aýdyp, okyjylaram olary ýagşylykda ýatlarlar umydy bilen kitaby taýýarlamaga girişdik.

Kitabyň özeni edilip, Atamyrat Atabaýew bilen Annaberdi Agaba• ýew tarapyndan düzülen «Serpaý», soňra «Serpaý» esas edilip alynyp, birnäçe täze eserler girizilip çap edilen, H. Ezizowa tarapyndan taý• ýarlanan «Serdarym» kitaplary alyndy. Men işimi ýeňilleşdirmäge uly ýardam beren öňki kitaplaryň düzüjilerine taňryýalkasyn aýdýaryn.

Kitabyň göwrümi çäkli bolanlygy üçin, «Saýlanan eserlere» şahyryň döreden ähli eserleri girmedi. Üstesine-de eserleriň saýlanan bolmaly• dygyny nazara alyp, Gurbannazaryň döredijilik ýüzüni görkezýändir hasap eden eserlerimizi saýladyk. Şahyryň käbir goşgulary syýasy äheňleri sebäpli galdyryldy. Çagalar üçin ýazan eserleri girizilmedi. Şeýle hem heniz tamamlanmadyk käbir eserlerinden nusgalar alyn• mady. Gurbannazar Ezizowyň döredijilik gadamlary bildirer ýaly, käbir irki goşgulary we eksperiment üçin ýazan, goşgularynam kitaba goşduk.

Şahyryň döredijiliginiň has doly ýygyndysy — tomluklary hem çykar umydy bilen, bu «Saýlanan eserler» okyjylaryň göwnünden tursa biziň zähmetimiz ýerine düşüpdir diýip, hasap ederis.

Ahmet Gurbannepesow.

xxxv

Sähram

Al-elwan güllerden Galypdyr duman. Geçen günlerimden Ýok mende arman.

Gülleriň ysyndan Serhoş bu asman, Sährany diýsen-e, Elheder-aman!

Özümi gynadym Boldy bir çeni. Äkit, eý, gyr atym, Giň sähra meni.

Ýaşyl şemal deýin, Ganatly deýin, Gideýin, gideýin, Sähra gideýin.

Aýlana-aýlana, Göwnüm açaýyn. Ýylakly ýaýlalaň Çalyn içeýin.

Giň asmanyň aýyn Synlap bir zaman, Gojaňy diňläýin, Özüm gürlemän.

Aç gujagňy, sähram, Goýnuň çaglydyr. Meniň ähli baham Saňa baglydyr.

1

Sen maňa pata ber Perzendiň deýin, Seniň durşuna der Ýüzüň öpeýin.

Bu beýik baglaram

Başlanýar ýerden.

Bu beýik daglaram

Başlanýar ýerden.

Sähram! Synmaz örküm, Syryň aç maňa! Ýer ber. Menem köküm Uraýyn saňa!

Göwnüm

Göwnüm, göwnüm, eziz göwnüm, Diýme muňa öwündigim.

Otuza ser uran günüm Ahyr bildim göwündigiň.

Il derdine ters bakmadym, Ony duşdan geçirmedim. Goňşymyň için ýakmadym, Hem oduny öçürmedim.

Aç bolmadym, ýöne weli, Doklugymdan gägirmedim, Ýigit kimin söýdüm ili, Söýýän diýip gygyrmadym.

Ýöne şum iş gyssanynda, Basylanda käte sussum, Özüm däl, dost-ýarym üçin Seni köpräk öňe tutdum.

2

Bu türkmeniň bahary deý Ýaşlygymyz geçýär basym, Il başyna düşen işden Bizi hiç zat goramasyn.

Hakyň gözüne bakaly, Şer iş ýerden göçer ýaly, Ýüreklerde ot ýakaly, Ojaklary öçürmäli.

Aglaly, bile güleli!

Myrat tapsyn maksat tutan. Biz näm bolsak şo bolaly. Bolsa bolýar, Eziz Watan!

Meniň aslyýetim

Meň atamda zehin ýokdy üýtgeşik, Ýöne öz kärini ýürekden söýdi. Gaş bilen diwalaň goşuny goşup, Kümüşdir gyzylyň nikasyn gyýdy.

Ussahanasynda — sungat öýünde, Meniň eziz atam edensoň yhlas, Gerçekleň gözüne gözel göründi Türkmeniň edaly gözelleri has.

Gupbalary şazadalaň täji deý Gözelleriň mertebesin göterdi. Şahyr diňe gözelligi wasp etse, Atam gözelligiň üstün ýetirdi.

Atamyň sarpasyn saklady millet, Olam il sarpasyn saklady geldi. Bir elinde haýyr, birinde sungat, Şeýdip ol Şatlygyň şahyry boldy.

3

Meň kakamda zehin ýokdy üýtgeşik, Hünär däl, borjuny ýürekden söýdi. Duşman geleninde ençe ýurt aşyp, Ol öz takdyryny mizana goýdy.

Atamyň Şatlykdan başlanan ýoly,

Ony gazap bedewine atardy.

Oň ýeňişli başlan gazaply ýoly,

Baryp Mauthauzende gutardy.

Hemme bilýär bendilikde dert uly,

Ol şol ýerde bir ýylyny ötürdi.

Bendilikde oň görkezen mertligi,

Türkmen gerçegine şöhrat getirdi.

Kakam saglyk bilen gowuşdy bize,

Bar hesreti bilen öýüne geldi.

Bir elinde haýyr, birinde naýza,

Ol şeýdip, hesretiň şahyry boldy.

Men olardan daşa zyňylan daş däl — Süňňümde ganlaryn göterip geldim. Men bu gün Şatlygyň ýurdundan başlap Gözellik ýurdunyň şahyry boldum.

Günäkäri men däl beýle wakanyň, Özümi şu wakaň şaýady öýdýän. Hesretin wasp edýän diri kakamyň, Ýok atamyň Şatlygyny wasp edýän.

Gözüm düşdi

Men bu gün säher oýanyp, çykdym lälezarlyga, Depäm üste ümmülmez gümmeze gözüm düşdi. Bu äleme guwandym, guwandym men barlyga, Ýylda solup, baky solmaz güllere gözüm

düşdi.

4

Güýzüň agras köçesinde ýaprak kowlaýar şemal, Men onuň waspyn edipler tapmak isledim

wysal,

Ýüz sowal wysalyn tapdym, galdy ýene müň

sowal,

Sowal-jogapsyz ýören, dil bilmeze gözüm düşdi.

El-aýaksyz, merdiwansyz bulduň göge galyşy, Gunçalaryň açylyşy, ter gülleriň soluşy, Tebigatyň şu ajaýyp, baş sazy çalyşy, —

Bizi üwrän sallançaga, düzlere gözüm düşdi.

El hünäri il gezermiş, aň hünäri Dünýäni! Sen Watansyz hasap etme gonup-göçen

durnany,

Onuň üçin serhet bolmaz, ol dünýäň,

bendiwany...

Bir-birine gollar beren illere gözüm düşdi.

Eger seniň köňül içre bolmasa hoş sözleriň, Sen ony öten ärleriň diwanyndan gözlegin, Çünki bizden soňky döwre dikip baky

gözlerin Biziň hoş sözlere mätäç günlere gözüm düşdi.

* * *

Hamala çagalyk geçmejek ýaly, Çagalygyň kenarynda kän durdum. Bu dünýe durşuna sowaldy maňa, Şo sowallaň jogabyna näm berdim.

Ol şeýle kenardy, –

Beýik kenardy,

Alkymynda sorag Adasy bardy.

Aňyrsynda bolsa, başga bir beýik,

Başga bir giň kenar uzap gidýärdi.

5

Ol şeýle bir uzak,

şeýle çuň eken,

Ol şeýle bir beýik,

şeýle giň eken.

Çeker şatlygyny diňe göteren, Gaýgysynam diňe göteren çeker.

Şo kenara gelip oý edip ýörün, Ýygnap ýeňil, agyr soraglaň baryn —

...Ne bir o kenarda jogap tapdym men, Ne bir bu kenarda jogap tapýaryn.

Ynam

Men ony goradym ýaman gözlerden, Jalaý ýigitleriň her garaýşyndan, Sowuk gybatlardan, sowuk sözlerden, Tükenmez ýyllaryň gara gyşyndan.

Goradym göripleň gargaýyşyndan, Ýakynlarymdanam goradym ony. Goradym dostlarmyň ýylgyryşyndan, Hiç bir zada rowa görmedim ony.

Bişişini synlap ullakan almaň, Şol uly alma-da gorkuly garap, Ony ähli zatdan goradym, arman, Özümi şol gyzdan bilmedim gorap.

Han-ha, iňrik ýere ýazylyp barýar, Bilýän, bir ýerlerde eýýäm daň atdy, Oň söýgüsi misli bir uly derýa Zyňylan daş bolup, ýüregme ýetdi.

Ine, syryp ýörüs köçeleň boýun, Bir-birmiz tanaman, nobata durus, Geliň, syr saklaman, alalyň, boýun, Şol daşy näçämiz göterip ýörüs.

6

Bir jeza bar jezalaňam jellady: Wysallaryň myrat bolmak deregne, Adamyň eý gören, ynanan zady Bir gara daş bolup çökýär ýüregne.

Ynamsyz ýaşamak mümkin däl, mümkin, Ony goramaly beýni hem ýürek.

Ýöne ynamlaňňam synýany üçin, Käte ynamlardan goranmak gerek.

* * *

Ýok, lukman, ýüregim hiç kime bermen, Oň üçin pyçagny gynama, lukman! Başga kişiň ýüregini götärne, Derdi-azar çekerine howlukmaň!

Ony arzan alyp, arzan satmadym. Ol maňa berilen ömrüň ykbaly.

Men ony köçeden gözläp tapmadym, Indi bun çykaryp berärim ýaly.

Bolgusyz joşanda sesin diňdirdim, Hak söz diýeninde erk berdim doly. Men oňa juda kän zehin siňdirdim, Gel-gel bun çykaryp bermezim ýaly.

Sag günüm bäsdeşim ummandy, umman, Höwesimdi köňlüm alan ýerlerim. Meniň bu dünýede bir baýlygym bar, — Olam aýdyp ýetişmedik syrlarym.

Başga biri üçin gursagma kakyp, Hakyň ýok syryma gulak asmaga. Ýürekler diwar däl,

Oňa çüý kakyp,

Soň şo çüýden başga pikir asmaga.

7

Nämä degseňizem, Degmäň ýürege,

Mydam ýürekleri sylamak gerek. Salmaň ony başga bir del kükrege, — Agyr düşer del syrlary götermek?!

* * *

Dosta näçe serpaý etseň az ýaly, Näçe söýseň,

Şonça söýüp ýörmeli.

Ýokdur dostuň gymmady ýa arzany. Dost dost bolar,

Şoňa janyň bermeli.

Ýöne ol janyňy almaz hiç haçan, Şoň üçin gar,

Gyşda galanyn bilseň

Ýyrtyk jübüsinden işlige gaçan Iň soňky otluçöp dänesi bolsaň.

Dost

Dostum mahal-mahal ýanyma gelýär, Gürleşýäs. Gülüşýäs. Işlerimiz düz. Ol mensiz ýeke gün oňup bilmeýär. Men bolsa onsuz.

Meniň ähli syrym dostuma aýan. Olam syryn gizläp, aldanok meni. Ol meni özümden oňat tanaýar.

Men bolsa ony.

Aýrylşýas, «Hat ýazyp duraryn hökman!» Oňa wada berýän. Ol bolsa maňa.

Soň ol maňa ýazyp durmaz beýle kän. Men bolsa oňa.

8

Emma günleň biri, bilip bilmeýän,

Bu uly durmuşda bolsa maňa kyn,

Ol meň üçin başyn goýar bigüman.

A men oň üçin.

Ol maňa elmydam düşüner dogry, Kemçiligim bilen dogramaz meni, Ýalňyşsam darar-da goýbär dogumly. Men bolsa ony.

Ine güýz. Ol güýz deý paýhasly barýar. Wepalydyr. Dök ýürekde baryňy. Hawa. Meniň şeýleräjik dostum bar!

A sizde barmy?

* * *

Iş üstünde tragiki ýagdaýda aradan çykan dostum, atdaşym Gurbannazar Nepesowa.

Oýnadyp ýeserje gara gözleriň Meň ýanyma geleniňde her gezek, Ýazyp oturanmy görüp, diýerdiň: «Men azar bermäýin, işlemek gerek!»

Ol gezegem şeýdip, çykdyň-da gitdiň,

Birküç sany wäşi sözüňi oklap.

Indem uzaklarda ümsüm ýatyrsyň,

Bütindünýä Ümsümligin gujaklap.

Eýýäm şu gün ýitiglerňi sanasaň,

Otuz ýaş asyr deý uzak görünýä.

Paýhaslanýas, hyjuwlarmyz köşeşýär.

Biz ýitirip düşünýäris bu dünýä.

Seniň baryp ýeten uzak ülkäňe

Otlular gatnanok, maşyn baranok.

Bu gün sen barada goşgy ýazýaryn,

Senem gelip, maňa azar bereňok.

9

Bu gün iňrik çöküp dagyň üstüne, Gije göge seçeninde pişmesin, Sen-ä gelip maňa azar bersediň, Menem şu goşgyny ýazman geçsedim.

* * *

Hany, çal dutary, mähriban dostum, Egseli, ýüregmiz atmanka gasyn, Geçilen ýollaryň şatlyk-bagtyny, Geçilmedik ýodalaryň gussasyn.

Egseli gussasyn ýalaňaç baglaň. Güýzüň ýaprak bürän ýata suwlarnyň. Egseli gussasyn, duw-ak gussasyn Mesopotamiýa barýan guwlaryň.

Bar zat boldy: söýgi, dostluk, ýalan söz, Büdremeler, ýasly gündür bagtly gün. Asuda düzleriň gussasy bile Düşündik biz manysyna şatlygyň.

Ýyllar geçdi durdy yzly-yzyna,

Has agras ýaşadyk, has agras söýdük, Şu eziz topraga belent ynamy

Biz ähli zatlardan belentde goýduk.

Biz söýüldik, bagtly bolduk şoň üçin, Diňe söýen güýzde gussa düşünýär. Kim aýdypdyr pany diýip barlyga?

Ýaşanyňa juda degýär bu dünýä.

Ine, şu gözellik ýaşany üçin, Küýsedik baharlar basymdan-basym, Güýzüň ýaprak bürän ýata suwlarny, Onuň ýadan ýodalarnyň gussasyn!

10

* * *

Örän aýdyň hem çuň bir hakykat bar: Diriler ölüpdir. Diriler ölýä.

Ýöne şol ölenler müň ýyllar ötüp, Başga biri bolup inýär bu dünýä.

Beýle bolsa kimkä meniň geçmişim? Şahyrmykan?

Aşykmykan?

Ýa daýhan?

Ýa ol namartmykan çyn sözden gorkýan Hem gorkusy üçin çyn söze duşman?

Eger şahyr bolsa, meniň şygrymy Özüm bolup menden gizlin okýandyr. Ejiz şygrym üçin saçlaryn ýolup, Menligine ajy gözýaş dökýändir.

Eger aşyk bolsa, söýmediklerme Söýýän diýenime ýanyp-bişýändir. Ol meniň ruhumyň kazysy ýaly, Öz päkligi bilen maňa duşmandyr.

Eger daýhan bolsa toprakdan alyp, Oňa bermeýänme tutýandyr için, Hem onuň bir oňat dilegi bardyr Topraga bir tohum atarym üçin.

Indi bu ýaşlygam ötüşip barýa, Etsemim bar bolsa, boldy bir çeni. Gije-gündiz şahyr, aşyk hem daýhan Depämden seredip goýmaýar meni.

Dünýede çyn sözüň sarpasyn saklap, Çyn söz üçin özüm ederin gurban. Ýazaryn, söýerin, tohum seperin. Razy bolar

Şahyr,

Aşyk hem Daýhan.

11

Ölsem, dogry sözüň şol duşmanyny Inkär eden — meni öper bu ýerim, Müň ýyl ötüp, ýene döräp, şol şahyr. Aşyk, daýhan bolup dowam ederin.

Yzyma seretsem, bir giden umman, Öňüme seretsem, bir giden umman. Geçmişiň öňünde uly bergim bar.

Geljegiň öňünde uly bergim bar.

Erk hakynda goşgy

Hemme bilýär — erki bolýar her kimiň. Meniňem paýyma birisi düşdi. Göwnüne degmezdim lälik erkimiň, Şoň üçin aldy-da, daşyma geçdi.

Günäsizmi ýa-da günälimidi, «Ýör» diýse, yzyna düşäýmelidi. «Mün» diýse, säginmän münäýmelidi. «Düş» diýse, säginmän düşäýmelidi.

Gijeki peýdasyz oturlyşyklar, Maňyzsyz jedeller, manysyz sözler, Edilýän gybatlar — «opurlyşyklar», Akyllysyraýan akylsyz gözler, —

Syzdym: bulaň bary gerekmez zatdy, Peslikdigini-de örän berk syzdym. Ýöne erkim weli, diýseň bezzatdy, Erkim bardy, emma ýene erksizdim.

Syzdym şu erk bolsa ruhum, serimde, Bu durmuş, bu wagtyň manysy bolmaz. Ýazylmaz ýazyljak setirlerim-de, Okap biljek dessanlarym okalmaz.

12

Munuň özi şum düýş görüp uklama, Munuň özi diňe boşluga elter. Agşamky haýp geçen minutlaryma, Şeýdip başym ýaýkap ökünýän erte.

Emma agşam ýüregimde tirpildi, Otyryn. Göz welin, şol penjirede. Ine, barmak aýna kakýar; tyrkyldy, Men gidýärin boş dünýäme ýene-de.

...Men ahyr oturyp hyýala batdym, «Nätmeli? Bu lälik erki nätmeli?» Az ýöräp, köp ýöräp bir pikre ýetdim: Ony it ýenjenden beter ýençmeli!

Men ony tutdum-da, daňdym erige, Soň erikden çygly çybyk kesindim, «Ilkinji urgyny haýsy ýerine Eçilsemkäm» diýip, esli kösendim.

Wagtym az bolsa-da, bolsa-da iş kän, Bar işimi taşlap urdum men, urdum. Urdukça urmaga açyldy işdäm, Urdukça beýgeldi, güýjedi ruhum.

Ony tertip bilen alty gün saýdym. Wagt bolupdyr hezil edinerçe-de Özünden gidenne düşünip aýdyň, Boşatdym bagyndan ýedilenjide.

Boşatdym özümi halymsyraýan Erkimiň öňünde çöken duýgudan. Manysyz bolsa-da manylsyraýan Şowsuz oturşyklar, şowsuz söýgüden.

Salam berdim bu durmuşa täzeden, Birden wagtym many bilen gaplandy, Bir wagtlar garşy çyksam näz eden Erkim urgularda mäkäm taplandy.

13

Eger günleň biri tozadyp çaňyn, Bir boş dünýä çagyraýsa erkiňiz, Erk tapyň siz şeýle erki daňmaga Soňra taýak bilen beriň merkini.

* * *

Boldy.

Besdir.

Hol deräniň göwsünde

Özüme ümsümje çadyr guraýyn Säher-säher agras şemal öwsende, Ýadan ýüregimi şoňa gereýin, Ýataýyn, turaýyn belli bir wagtda. Belli wagty iýeýin men naharymy. Şäherden,

goh,

aladadan uzakda,

Ýok zat üçin getirmäýin gaharmy. Howlukmaýyn.

Söz bermäýin hiç kime,

Öýüm çetde — hiç bir zady bilmäýin. Düme oýlanaýyn,

Ýaşaýyn düme. Gaty aglamaýyn, Gaty gülmäýin.

Şygyrlar ýazaýyn şemal barada. Gussajygmy ulus-ile sözläýin. Iňrik bilen gün ýaşary arada Ýaş bolsamam,

Gojalygmy gözläýin.

Indi näçe ýyldyr, şu hyýal mende Toprakda nem ýetmez tohum deý ýatyr. Ýöne çadyram ýok deräň göwsünde, Öýümem çetde däl.

Merkezde otyr.

14

Gaty aglaýaryn. Gaty gülýärin. Elmydama howlugýaryn bir ýere. Söz berýärin,

Haýyr etjek bolýaryn, Maňa galamyny beren illere.

Iň zerur sözleriň yzynda selpäp, Büdreýärin.

Ýykylýaryn käýarym.

Öz şemaly bilen ýüzümi ýelpäp, Şonda maňa medet berýär diýarym.

«Arma!» diýýän işe gümra daýhana. Ýyndam otlulara elim bulaýan.

Bag astynda duran iki juwana Özümkiden oňat ömür dileýän.

Şeýdip ýaşap ýörün, Il bilen ätläp,

Il bilen deň çapyp ýyndam atymy Hemem käte

Misli düýş kimin ýatlap, Çadyr hakyndaky rowaýatymy.

«Halas ediň»

Beýgelmek üçin däl — dag boljak boldum Barha köp synladym dagyň ýüzüni. Çünki, ol uzakdan ýetirdi maňa

Bir bendäniň: «Halas ediň!» sözüni.

Kim ol bende? Haýsy darda asylýar?

Bogýar ony haýsy deňziň buzlary? Ýatsam-tursam rahatlyk berenok Ýüregimde: «Halas ediň!» sözleri.

15

Gözlerimi açdy asyryň güýzi, Haýyram, şer işem açdy gözümi. Meniň galamymam antenna meňzäp, Tutdy durdy «Halas ediň!» sözüni.

Bagtly boluň, bagtly boluň, adamlar, Ýöne bagt gözüňizi tutmasyn. Şindi känkä «Halas ediň!» ýaňlary, Bagt sizi körem,

Kerem etmesin.

Şu jedelde goýup biljek başymy, Şol ýüregi ýag baglandyr bireýýäm, Eşitmeýän bolsa «Halas ediňi!» Bu çetinden,

O çetinden bu dünýäň!

Halas boluň, esgilerden, doklukdan. Şum adamdan, köçeleriň itinden. Halas boluň, ähli artykmaçlykdan, Ýöne halas bolmaň «Halas ediňden!»

Tylla balyk

Bardym kenaryna bulanyk derýaň Atdym girdabyna mekir çeňňegi. Irizdi gowgasy gowgaly dünýäň, Gazandym men diňe gysyr emgegi.

Galkan kimin gat-gat edip tolkunyň, Derýa menden baýlygyny gizledi Çeňňek açyp däli derýaň gulpuny, Meniň arzuw-hyýalymy gözledi.

Çeňňege ildirip derýaň baýlygyn Kenara çykardym, synladym durdum, Tapabilmän şol arzyly balygym, Men olary ýene suwa goýberdim.

16

Agdardym, düňderdim derýa şalygyn, Aw oňmady, gaýtdym yzyma bakan. Sen haýsy suwlarda, tylla balygym? Ýa bireýýäm tutup goýberdimmikäm?!

Ýaşlyk

Gazaply kazy deý, mydam başymda Sagat çot kakyp dur şyk-şyk-şyk. Düýnüň özem garaşýardym ýaşlyga, Bu gün bolsa, geçip barýar şo ýaşlyk.

Bir zada düşünýän:

şowhunly günler

Al atymy çapyp ýören haladym, Öňümden çykana gül ýaşlygymy Hormat edip, sowgat kimin paýladym.

Jomartlygym üçin «sagbolsunlara» Ýüzüm göge tutup göçer ýörerdim. Ýaşlygymy gerekmejek dostlara Hem boş söhbetlere seçer ýörerdim.

Öwgülerden humar bolup, gijeler «Alyň!» diýip, kişiň gapysyn kakdym. Ýaşlygmy gül edip, jomartlyk bile, Söýmeýän gyzlarmyň döşüne dakdym.

Men ony boş gijelere paýladym. Men ony

Boş gürrüňlere paýladym.

Ine, bu gün uly döwletden galan Köpüklermi ahmyr bilen sanadym.

Neçün beýle bolýar? Ilki ýalňyşyp, Soňra ökünç bile egilip ýörüs! Jaýymyzy çilim çekip, tüsseläp, Soňra tüssämize bogulyp ýörüs!

17

Ah, bu gün säherem şeýle bir çytyk, Bolaýmagy mümkin tüýs ýagyşly gün. Ýaşlygymyz ýitirenok hiç zady,

Biz özümiz ýitirýäris ýaşlygy...

Şöhrat

Şöhrat näme, bilemok, Ýaşap ýörün dünýäde. Gözüm açyp görenim Şu zemindir, şu asman. Gelin geldi uz ýaşynyp, Elinde tylla bada, Maňa oňat sözler diýdi, Saçym sypap bir zaman.

Men oňa bar git diýdim,

Işiň bilen bol diýdim.

Işim başymdan agdyk

Galamym iş küýseýär.

Ol gözüni güldürdi.

Gel, goýnuma dol, diýdi,

Beýle gelin saňa aşyk

Bolup gezer niçezar.

Seniň saçyň sypaýyn Öpeýin gül ýüzüňden. Doý sen meniň näzimden, Entek, entek pursat bar. Tüweleme, işläbildiň,

Il ruh aldy sözüňden Indi saňa meň goýnumda Humar bolmak ýaraşýar.

18

Onuň otly gözlerine Bakdym — ine aşyk men! Ýöne erkim jemläp şonda Bar duýgymy otladym. Bar, git, diýdim, sen örteme, Kowdum ony işikden, Emma zaňňar maýa gelin Penjireden ätledi.

Köňül şu gün geplemese Aýt ahyr, joşsun haçan? Geçer gider diýýärin Deň-duşlarym deňimden. Tüýs bihaýa gelin eken Ýedi derýaň suwun içen, Men-ä ondan gaçyp ýörün, Olam mydam öňümde.

Tüýs men diýen ýaşymda men, Goşguçy men, aşyk men. Kärim şeýle, gyzlary

Wasp etmeli misli bagşy. Ýöne beýle bihaýany Görmändim men şu güne çen, Şol gelin meň ygtyýarym, Erkimi almasa ýagşy.

Şadyýan gün

Aý ýöne,

Keýpine hoş salam ýollaýan Güne, Keýpine aýdym aýdýaryn, Tanyşlyk üçin däl —

Gyzlara duşsam,

— Salam keýgim — diýip geçýän keýpine.

19

Garagol çagany guş deý göterip, Mündürýärin sazdan doly kelläme Suwa daş zyňýaryn bökýär, oýnaýar Ýeri, şol suwa daş zyňamda näme.

Dükanlaryň witrinasy enaýy, Dükana dykylyp girýärin, ine, Soraýaryn onuň-munuň bahasyn. Satyn almakçy däl,

Ýöne keýpine.

Guşlaram baglarda jagylda-jugul, Ýollarda baglaram guşlary bilen, Bu täsin gün ýaýnap otyr enaýy, Keýpine,

Keýpine, Ýöne keýpine.

Çaga ýaly bu arassa asmana Kelläm degip,

Owaz edýär keýp bile.

Onsoň neneň Saturnyň halkasyn Şlýapa dek geýmejek sen keýpine.

Seni söýdüm...

Seni söýdüm. Söýüp bir gez beýgeldim. Seni söýdüm. Has giňedi bu dünýäm. Öz ýeňles gylygma gazaply boldum. Öz durmuş ornuma indi düşünýän.

Adamlara has ynamly garadym Ýeňiş bilen tamam boldy gözlegim. Kyn pursatym medet berdi kalbyma, Jadyly däl — seniň ynsan gözleriň,

20

«Kim men?» Jogap tapman şu günlere çen, Seni söýüp, kimdigimi bildim men, Ýeňil gopdum başyňdaky öýme dek, Diýdim: «Ejiz bu dünýäde söýmedik!»

Seni söýüp, göz ýetirdim bir zada: Kynçylyk ýok,

Ejizlik bar dünýäde.

Şanyňa ýazylan liriki setirler

I

Sen erkin bol! Säher-saher saçyň ýaý!

Sen şat bolsaň, gözüňden nur saçylýar. Aç sen oňat kitaplaryň sahabyn

Bil ýagşylyk, ýamanlygyň hasabyn. Edepsiz sözüme öýkele sen, ýar, (Käte size öýkelemek ýaraşýar).

Sen erkin bol!

Pikriň, duýgyň, ezýetiň,

Ýokarda ýyldyzyň, ýerde gözýetim.

Hemmesi diňe bir özüňki bolsun, Diňe bir, diňe bir özüňki bolsun. Sen erkin bol,

Soňky günüňe çenli,

Isle ýigren, isle-de söý geçenňi. Çüňki birdir asman Milliarddyr asman

Çüňki erkli güni bagtlydyr ynsan. Sen erkin bol,

Bir gün ýaşama şowsuz! (Hudaýam bar bolsa, seni ýalkasyn) Ýöne mydam inçe biliňde bolsun, Meniň gollarymyň mäkäm halkasy.

21

II

Bu zatlary oňarýarsyň neneňsi? Ýogsa pikriň şeýle bolmakda-da däl. Jaýa girseň, jaýyň içi birgeňsi, Çyksaň, oňat dünýä, dünýä däl hyýal. Täsin sesiň, gunça meňzeş sözleriň, Seniň näzikligiň çäksiz göwrümi, Sürme çalynmadyk tämiz gözleriň, Mar saçlaryň nagyş kimin örümi! — Sen pikir edeňok bular barada, Bular öz-özünden bolýar-da gidýär. Ýasama ýüz, ýasama söz arada.

Gezemsoň bilýärin gadryňy, dildar! Men seniň sarpaňy saklaýan gaty Oň üçin ýigitler gyýa bakmasyn, Näziklik ýönekeý bolan pursaty — Hudaý saklasyn!

Özümden soraýan: «Neçün, nämüçin Sözlemeli dälmiş ýürek joşundan»

...Men şindem duýgymy açardym weli, Gorkýan duşmadyklaň gözde ýaşyndan...

III

Sen otyrkaň, gaşym çytsam eger-de, Sada ýaman sözler diýsem käýarym, Sen umytdan gaçyp, galmagyn derde, Men juda söýýärin, juda söýýärin.

Wokzal diňe duşuşyklaň ýeri däl, Wokzal adamlaryň aýralyk ýeri. Giderin

Hem uzak aralyklardan, Aýralykdan seni ýeňip gelerin. Iňrik ýere çöküp, ýakylsa çyra, Saçyň sypamaga degmese elim Seniň özüň düşünmeli ahyry, Meniň başga yşga düşenmi, gülüm!

22

Ýürekde aýdym kän. Elde az olar,

Aýdymym ýok il ýüzüne tutarlyk. Seni unudýaryn.

Öwürme ýüzüň.

Düşünýärin — şunuň özem ýeterlik, Ykbalyňa aglama sen gijeler.

Şol yşkym baglapdyr sypabilemok. Gülüm düşülen ýol agyrdyr agyr, Indem ondan asyl-asyl dönme ýok.

Dönme ýok şol yşkyň keçjallygyndan Oň ýürege berýän melamatyndan, Iňňe bolup bagra batan sözlerin Dünýä çykyp eşek keramatyndan. Gabanjaňlyk etme asyl yşkyma, Senem sakla şol yşkymyň sarpasyn.

Çagamyň saçyny sypalan elleň Gelip meniň saçlarymy sypasyn. Häzir bolsa gije çene barypdyr, Ownuk aladalaň unudyp baryn. Meniň gaýragoýulmasyz işim bar, Sen ýatyber, özüm seni oýaryn.

IV

Saňa goşgularmy okap berýärin, Sen diýýäň nazarňy dikip nazara! «Ýeri, nämä gerek şu zatlaň bary, Başga zat kän ahyr ýazyp-bozara». Söýgi setirinden çemenlik ýygyp, Ýazýaryn. Men diňe şo bilen diri. Bagtly bir özüdir öýtmesin ýigit, Şahyrlaram bagtly bolýar ahyry.

23

* * *

Geçmen seniň üçin ýagyşdan, ýelden, Ýagyş saçyň ýuwýar, şemal daraýar.

Bu asmandan geçmen, geçmerin gülden, Çüňki gözleň gül asmana garaýar.

Gözüm baky gurban mawy belende, Söýgim üçin ondan düşmerin jyda. Biziň söýgülermiz belent bolanda, Ýüreklerimizden islemez pida.

Goý nur ýagsyn — gunça-gülleriň deri, Gün nuruna gark bolsun obalar.

Seniň üçin hiç dünýeden geçmerin, Geçsem söýgimizden geçdigim bolar.

* * *

Eger seni özüm döreden bolsam, Hyýalymda, arzuwymda her günüm, Näçe jan etsem-de, hyjuw etsem-de, Seni beýle söýüp bilmezdim, gülüm.

Eger seni özüm döreden bolsam, Bolmazdy söýgimiň gizlin manysy. Ähli zat meň üçin bolardy aýan — Söýgiň ajap syrlarynyň barysy.

Sen, gülüm, meň üçin täsin bir dünýä, Ony täsin edýän syrly duýgudyr.

Söýgi diýmek — şo duýgynyň manysyn Düşündirmek kyn bolanda söýgüdir.

Düşündirip bolýan zatlaň barysy Söýgi däl, biz muny ozaldan bilýäs. Söýgi — galaryndan beýikdir, beýik, Söýgi — boýlaryndan çuňurakdyr has.

24

Şonuň üçin seni döreden bolsam, Hyýalymda, arzuwymda sünnäläp, Gijeler hesretden syýa dönerdim, Ýazardym hesretden gije-gündizläp.

* * *

Çykanmyzda obamyzyň çetine, Al şapakdan ot alypdy bar zemin. Men özümiň nirdedigim bilemok — Barýaryn seň bilen birleşen kimin.

Üşedýändir öýdüp çyg damjalary, Otlar seniň aýagyňa dözenok.

Assa öwsüp geçýär duşuňdan şemal, Timar beren saçlaryňy çözenok.

Begres donuň nagyşlary enaýy. Gara saçyň örümi deý keşde ýok. Nurlanyp barýarsyň elwan şapakdan, Gül gülmi, sen gülmi — bilip bilemok.

Ýer ýermi, biz ýermi — bilip bilemok, Çüňki hemmeje zat şeýle bir gözel. Göwnüňe bu şapak, arassa dünýä Sygmajak bolup dur dumanly göze.

Biz ikiçäk bütin ýeriň ýüzünde, Eýýäm gündogardan gün göge galýar. Aramyza düşse düşsün adamzat, Ýöne ýeke adam düşmese bolýar.

* * *

«Birkemsiz gözel ýok» diýenmişinler, Belki, şol gözelem däldir birkemsiz. Belki, iş edende ýokdur usuly, Belki-de, özüni söýýändir çensiz.

25

A sen weli, ýöräp barýaň şadyýan, Göni bakyp adamlaryň ýüzüne, Tur, otur sen, kitap oka, suw daşa, Sen mydam ýeke-täk meniň gözüme.

Sen gözel däl, sen köpleriň biri sen, Sen gözel däl, sen ömrümiň ykbaly. Bolubersin gözelleriň ýetmezi, Sen gözel däl, kemçiligiň bor ýaly.

* * *

Hiç düşünip,

Hiç düşünip bilemok.

Bu ýerde bir hili bulaşyklyk bar.

Men «bar» diýsem, «ýok» diýjegne şübhe ýok Men ýagyşy söýýän,

Oň söýýäni gar. Dört diwardyr Üçegimiz bir biziň,

Emma ol şonda-da etmeýär müýni.

«Men gaýkyny söýýän, sen kimi?» diýýän, Ol arkaýyn jogap berýär:

«Küýkini!» Diýýärin «Sen bilgeşleýin edýärsiň, Çigişdirýäň aradaky düwüni.» Oň gözlegi towuklaryň arpasy, Men söýýärin ýöne arpa suwuny.

Hiç düşünip,

Hiç düşünip bilemok,

Ötjek pikirimiz bir ýere gelmän Bolmajak bolanda bolmaz ekeni Ol-a meni söýýär!

Men ony söýýän.

26

* * *

Söýgim — juwanlykda açylan gunça, Söýgim — kämillikde mäkäm diregim. Ýalňyşyň, näz ediň,

Ýeke dilegim,

Söýmäň meniň goşgularym boýunça.

Söýüň säherleri täzeden açyp, Söýüň bar ýürekden, Söýüň wepaly.

Söýüň —

Ynsan ogly şunça ýol geçip, Sizden öň söýüşip görmedik ýaly!

Aýralyk pursady

Sen gitdiň.

Şo pursat boşady ruhum,

Hemme zat manysyn ýitirdi birden. Şatlygym galmady, bagtym galmady, Şo pursat bar zady uçurdy serden.

Daglarym peseldi baglarym bile, Şemalym sowulyp duşumdan ötdi. Boşap galdym misli gaşsyz diwala, Okan kitaplarmyň manysy ýitdi.

Hatda öz ruhuňam aldyň-da gitdiň; Göz, gaşyň, egniňi gözden salamok, Ýöne olaň baryn öňki bolşy deý, Seniň syratyňda jemläp bilemok.

Çasly çeşmelerim akýar tersine, Tersine ýaňlanýar aýdymym-sazym. Seniň barlygyňdy — meniň baýlygym, Bir pursatda garyp galdym, ezizim.

27

* * *

Sen geldiň-de,

Garyp köňlüm baý etdiň. Ýöne,

Nämüçindir, Ynjalygym ýok.

Sen maňa bagt berdiň örän ullakan, Ony nädip gorajagmy bilemok.

Ýöne

Säher-säher bagtymy öpüp, Görýän öz-özümi seniň gözüňde. Herhal, ýolda ýatan daş däl ekenim, Artyk däl ekenim ýeriň ýüzünde.

* * *

Menem söýdüm söýülmedik juwany, Menden başga bagtly baryn bilmedim. Ýöne mydam Aý astynda dostlarmyň Söýgi hakda söhbetini diňledim.

Menem bagtly boldum ýagty dünýäde, Menden başga bagtly baryn bilmedim. Ýöne ot başynda dünýäni undup, Bagtlylaryň söhbetini diňledim.

Ýok, men muny bilgeşleýin edemok, Adamlara gulak asman bilmedim. Begendim, gynandym, söýdüm, ýigrendim, Elmydama özgeleri diňledim.

Indi bilenimden ýazýaryn aýdym, Öz-özümden monça bolýan, ýeňleýän Ýöne sähralara çykamda, ýene Özgäň düzen aýdymyny diňleýän.

28

* * *

Edil düýn ýalydy. Ýaňy ýalydy,

Sagadyň dillerin rehimsiz towlap Seň ýanyňa duşuşyga barýanym Ädimlerim bilen elhenç sakawlap.

Paýtagtyň asuda köçelerinden Kä öňe ýörärdik, kä yza bakan. Şemal össe, tolkun atar durardy Sypaýy köýnegiň, sypaýy ýakaň.

Bu ýerde hiç hili düşünmezlik ýok, Belki, şeýle bolmalydyr bu zatlar. Sen saga sowuldyň,

Men bolsa çepe.

Seni ençe ýyllap çykardym ýatdan.

Ýöne agşam bir düşnüksiz gam bile, Gitdim şol duşuşan ýermize bakan, Tolkun atdy göz öňümde ýene-de Sypaýy köýnegiň, sypaýy ýakaň.

Birden ýüregime çümdi-de gitdi Iňňäň ujy ýaly rehimsiz ünji, — Seň bilen duşuşyp bilmänime däl Seň ilkinji söýgim bolanyň üçin.

Çigrek güýz agşamy haýal barýaryn. Öçügsi ýyldyzlar öçüp asmanda. On bäş ýyl! On bäş ýyl!

Ýaňy ýalydy!

Bir damja şor ýaşym gaçýar asfalta.

29

* * *

Sen hakda oýlara batanymda, gel! Çöl egne gök donun atanynda, gel! Ak topugňy gizläp, uzyn köýnekli Garrylar-gurtular ýatanynda, gel!

Başga-başga zatlaň oýun edýärkäm, Bir pursat ýadymdan çykanyňda, gel! Men seni ýagyşdan, ýelden goraýyn, Gara oý-pikirleň süteminde, gel!

Şadyýan bol, gam çek ýazu-gyşlarda. Gök gürläp, ýyldyrym çakanynda, gel! Ýöne mydam meni saňa duşuran — Seni maňa beren Watanymda, gel!

* * *

Günlerimiz, Ömürlermiz ötinçä

Merjen dänesi deý düzülmelidir. Söýgüde

duýgular bolmaly inçe, Çala galplyk etseň, üzülmelidir.

Söýginiň derdine hormat goýmaly, Şo dert bilen önýär tämiz duýgymyz. Biz

elmydam

hesret çekip söýmeli, Degýän bolsa şol hesrete söýgimiz!

* * *

Artyk hereketler, ýeňles gylyklar Ýaşlyga kadadyr, näzdir kereşme. Ýuwaş-ýuwaş sen olardan saplanyp, Durlanyp barýarsyň misli bir çeşme.

30

Sen kimin gözele duş gelen ýigit Şowsuzlyga, gussa ownuk zat diýer. Seniň gözden gaçan şadyýan ýaşyň Almaň ýaňagynda uka batan der.

Seniň söýgiň äpet daragt deýin Ýüregime kökün çuňňur urupdyr. Birdem gama batyp, egilse başyň, Kökler ýüregime yza berip dur.

Bir gün garylsam-da mele topraga, Sowurman söýgiňi tupana, ýele. Seniň söýgiň hiç guramaz kökleri Ýaýrar bu zemine ýüregim bile.

* * *

Ýene howa garalyp,

ýagyş çisňäp başlady,

Leýlisaçlar eda bilen

saçlaryny çöşledi.

Beýle pikir etmändim men

bu golaýda, bu çakda,

Birden agyr oýa batdym

ölüm hakda, sen hakda.

Oýa batdym: ýoklugymda

öňküsi deý ýagar ýagyş,

Gunçalaň agzyny açar;

aýnamyza çeker nagyş,

Dag tarapdan taýyp geler

ýaşyl şemal, näzik şemal.

Niçik oýa batarsyň sen

meniň ýoklugymda şo hal. Geldi şonda göz öňüme

bir perişan halyň seniň,

Edil şunky howa ýaly,

syýa ýaly şalyň seniň.

31

Hesretiň gara deňzinde

gark bolup ýörüşiň seniň

Mensiz galan bu dünýäni

dowzah deý görüşiň seniň. Diýdim şonda öz-özüme:

«Eý, ýok zatlaň pikrin eden, Heý, ýary şu halda taşlap,

gidip bormy bu dünýeden?»

* * *

Maňa —

seniň gözleriňden gitme ýok. Maňa —

seniň sözleriňden gitme ýok. Düşün, bu dünýede soňky güne çen Seniň şatlyk hem gussaňa bagly men. Seniň ýüpek gijeleňden gitme ýok. Seniň aýdyň gündizleňden gitme ýok.

Bu garagol jahyllykdan giderin, Ol hasaly gojalykdan giderin. Çünki men olardan gitmän bilemok, Emma seniň ykbalyňdan gitme ýok.

Men zemin.

Sen bolsa ullakan asman. Saçyňy nur edip üstüme dökýäň. Emma, düşün, läläm, şeýle gün dogar: Saçlaryň gar bolup üstüme ýagar. Şonda ak saçyňy sylyp ýüzüme Gararyn belentden ýeriň ýüzüne.

Men bir gyzda gözleriňi görerin, Men bir gyzda sözleriňi görerin. Şapakda görerin — ýaňagyň alyn, Gijede görerin — ýaňagyň halyn. Synlap ýapraklaryň ýüzünde derin, Onda seniň gözýaşyňy görerin.

32

Zemin aýlanyp dur, Oňatlyk örän!

Hiç bir güýje oň ýoluny tutma ýok. Dünýäň her gülünde men seni görýän, Şonuň üçin bu dünýeden gitme ýok.

* * *

Sen örtenme aýralykdan, ezizim Bilýäň ahyr gylygyny kärimiň. «Şol gidişi, köwlenmeýär öýüne,» Diýip, alyp durma öýüň tärimin.

Men ýetmän ölmerin seniň ýanyňa, Bararyn ajalyň syrtmagyn kertip. Senden näçe menzil daşlaşan bolsam Şonça-da seň bilen ýaşaryn artyk

Gyzlaryma

Dört gyzym, dört nury didäm, Gulak goýuň sözlerime:

Dört ogul deý, dert iner deý Kuwwat beriň dyzlaryma.

Biriň ýazym, biriň arzym,

Abadym, säherim meniň.

Dört diregim, dört pasylym,

Baryňam baharym meniň.

Dört pasylym, dört diregim,

Gündiz günüm, gije aýym.

Size giň dünýede abraý

Miýesser etsin ylaýym.

Namartlar kä mert ýigde-de Nahak ýere şyltak atar. Ýöne welin, gyz halkyna Olaň sözi has köp ýeter.

33

Emma, biliň, buýsançlylaň Utdurany ýokdur heniz. Lak atylar ýeňleslere, Hormatlydyr edaly gyz.

Durmuş guruň, ylalaşyň Ýöne ara düşen söze Orun berip köňlüňizde Dyzap durmaň öýüňize.

Ýigit kimin, bir är kimin Iliň-günüň hoşy boluň. Adyňyz-abraýyňyz bilen Bir hataryň başy boluň.

Oguldan ýanyp ýörenler, Çeke-çeke ahy-zary, Diýsin sizi ýüze sylyp:

«Wah, gyz dogsa bolmaýarmy!»

Yhlas bilen dileýärin Ýüze sylyp günüm-aýym. Size giň dünýede abraý Miýesser etsin ylaýym!

* * *

Bu neneňsi geň gylyk?

Nirden gelip ýolukdy?

Ondan gaçyp nirede,

Nä deşige sümmeli?

Ine, agşam nätanyş

Meniň gapymy kakdy,

Göwnüme, şoň kisesi

Kesgir mawy gamaly.

34

Ýel şuwlaýar daşarda, Gelip urýar penjirä, Misli kepen gunduz gar — Ýerde ýatar niçezar,

Heý, gün bormy mundanam, Ýürek düşüpdir penjä,

Şol gazaply gara penje Ezýär ony, mynçgaýar.

Çyrany söndürsem birden Goýy tümüň içinden Gaplap alýar daşymy Egri-bugry geň ýüzler. Aýdyň ahyr, haçana çen, Haçana çen, haçana çen, Maňa bakyp iýjek meni, Görülmedik wagşy gözler?

Bu nämäniň alamaty Ýadawlykmy ýa jezamy? Ol gözler nä gözleýär, Näme olaň maksady. Çekip çydar ýaly däl, Bu düşnüksiz yzany. Halasgärim, diregim, Basymrak daň atsady.

Gijeki myhman

Tümüň ýary penjirämiz kakyldy

–Salam!

–Salam. Kim borsuňyz, eý daýy? Myhman jogap berdi örän akylly:

–Menmi? Ajal.

Has dogrusy — Ezraýyl.

35

– Gaty oňat.

Geliň, geçiň, oturyň.

Size haýsy gerek: kofemi ýa çaý?

–Maňa, gowsy, boş çüýşejik getiriň. Ol seniň janyňy saklar örän jaý.

–Bagyşlaň:

Siz ýalňyşýan-a dälsiňiz.

Meniň keselim ýok. Özümem juwan. Belki, jaý nomerim ýalňyşansyňyz, Men-ä, walla, hiç düşünip bilmeýän.

–Ýok, men jaý nomerin ýalňyşamok, ýok, Men geldimmi — boş gitmäni halamok.

–Bilýän, ýöne meň ölesim gelenok, Janym sagat, durmuşymdan nalamok.

–Sen ilk-ä aglama, soňam aldama, Aldawyň köp bolsa, jezaňam artýar. Onsoňam bilip goý, her bir adama Meniň saýlap-seçen bir perişdäm bar.

Ine, seniň diýen sözleň barada, Seredip gör, şunça fakt gowuşdy.

–Niçik? — diýip sorajakdym, şobada Bir kitap gütüläp öňüme düşdi.

Kitaby agyz däl, göz bilen iýýän, Düşünýän, arada bar ullakan syr: Ýokarsynda meniň adym, familiýam, Iň aşakda bolsa «Ezraýylneşir».

Ýüregimde zat galmady hemleden, Şo pursat ajalym ýakyn göründi. Bu iş meniň bir kitaba jemlenen Ölüm hakyndaky goşgularymdy.

–Ine, indi bildiň gerek, ýaş ýigit, Neçün gelenimi tünüň ýarynda. Seniň ahy-nalaň ýüregmi iýip, Ýer tapmadym tünegimiň töründe.

36

Şatlykdan, begençden, ýaşlykdan ötüp, Siz nämüçin beýle hala düşdüňiz? Beýtmäň ahyr, işim özüme ýetik, Meniň halys ýüregime düşdüňiz.

Juwan halyňyza gojadan beter Çekýärsiňiz bu dünýäniň ahyny. Her kimiň mütdedi wagtynda ýeter, Siz bir entäk azar bermäň ahyry.

Wasp ediň ýaşaýşy, beýik şatlygy, Gözelleriň elden ýeňil öýmesin. Ýat ediň ölümi — çyn berbatlygy, Wasp ediň çagalaň säher deý sesin.

Eger, walla, erkim bolsa özümde, Taşlap şu kärimi allaowarra, Ýaşardym şadyýan ýeriň ýüzünde, Guwanyp ýaş ýigit, gözeldir garra.

Meň baran ýerimde ýatýar şagalaň, Aýdym aýdylanok, çalnanok dutar. Eger adam bolsa Allatagalla Meni beýle jeza etmezdi duçar!

Birden onuň gözlerine ýaş gelip, Bolşy meniň jigerimi daglady. Hasratdan müzzerip,

Bir gysym bolup,

Titräpler ykbalyndan aglady.

Dözmedim men ol pahyryň halyna Kärini unutdym bu şum apatyň. Emaý bilen baryp onuň ýanyna, Onuň bedibagt başyn sypadym.

Diýdim: — Besdir, bozulma sen ýaşuly Men-ä asyl höwrügäýdim seň bilen! Köne ülpetler deý, köne dostlar deý, Onuň bilen hümürdeşdik daňa çen.

37

–Äý — diýdi — bolsa-da aralarmyz daş Içimi bir dökeýin diýip gaýtdym.

–Bir gören tanyş bor, iki — garyndaş Kyn günüňde geläýgin — diýp aýtdym.

–Ýamanlyga duşmaweri ylaýym. Derdim egsiläýdi diýen sözüňden, Siz bir işli adam.

Zyýan bermäýin. Işläň! — diýip,

Sumat boldy gözümden.

* * *

Giderin, giderin,

Uzakdyr ýollar,

Söýerin. Işlärin.

Aglap-gülerin.

Kim men? Näme

Gadym dünýäň ýüzünde?

Men bulary ölemden soň bilerin.

Aýagymy düzdüm döwrüň aýagna. Sesine ses goşdum beýik döwrümiň. Bir aladam; näçe sahap bolarka, «Saýlanan günleri»

Ýaşan ömrümiň?

Men özümi aýamadym hiç ýerde

Men özümi aýamadym hiç ýerde, Gaýgyda, hesretde, şatlykly günde Aglamda geň galdy terkidünýäler, Bagtlylar geň galyp bakdy gülemde.

Söýemde şeýle bir ýürekden söýdüm, Onuň bir öýjügnem boş goýmadym men. Adam söýsem, kimligine garaman Söýdüm üstünligi, ýetmezi bilen.

38

Maňa bolsa «beýdip ýörme» diýdiler, «Seniň bu bolşuňa diýerler tentek. Sen entek ýaş ahyr, saňa gor gerek, Seniň bar geljegiň öňüňde entek.»

Men özümi aýamadym hiç ýerde. Gorum gutarar diýip etmedim müýni. Kä söýenim üçin urdular meni,

Kä gazabym üçin söýdüler meni.

Haýyr işler üçin taýýarlyk boldum, Şer işiň tersinde goýdum men şeri. Soň görüp otursam, gutarýar eken Diňe berilmeýän zatlaryň gory.

Diňe söýmeýänleň, köýmeýänleriň Özgäni beýgeltjek ajaýyp syry, Bir gyzyl manat deý gizleýänleriň Gutarýar ekeni ýürekde gory.

Men özümi aýamadym hiç ýerde, Özümi bagş etdim özgeler üçin. Dogry, käte azar berýär ýüregim, Oňam başga zatdan bolmagy mümkin.

Razy

Ynsana bagt uçin nämeler gerek? At gerek, ýol gerek hoş hyýal bilen. Her goşgymda kämil bolmana derek, Onuň barha kyn düşýänne razy men.

Razy — çynym bilen sadany söýýän, Razy — halal saçagymda çöregim. Razy — çalarypdyr saçlarym eýýäm, Razy — hernä üýtgemändir ýüregim.

39

Razy — günler ýüpek sowsana döndi, Razy — ýüregimde özgäň agysy.

Razy — «Mydam Güneş bolsun-a» doldy, Asman bilen şu zeminiň arasy.

Razy — köp büdredim çaga mysaly, Ýalňyşdym, ökündim ilkibadalar. Şonda gökden inen perişde ýaly Duşdy maňa oňat-oňat adamlar.

Razy — köçelerim, ýüregim ýagty, Razy — kükregimde diňenok owaz. Berdi maňa bir ömürlik bu bagty Geçip barýan ýaşlyk, geçip barýan ýaz.

Razy — joşdum topragymyň toýunda, Duzuny syladym, sowuşdym ýasyn. Eziz maňa şu topragyň goýnunda Wysal bolan hem bolmadyk yhlasym.

Gerekli pursatym indim äleme, Begendim, söýüldim, çekdim men zary. Ine, şu zatlaryň meniň täleýme Miýesser edenne müňde bir razy.

Sag bol, durmuş...

Sag bol, durmuş! Sag bol bereniň üçin.

Şükür, saçagymda kemenok çörek. Ýöne adam

Çörek bilen, adam däl, Oňa başga-da kän, Kän zatlar gerek.

40

Sag bol, durmuş! Sag bol bereniň üçin, Ýagyşlaryň üçin, garlaryň üçin. Ýöne ýagyş, gara juda höwrügip, Adamyň hasratdan ölmegi mümkin.

Sag bol durmuş! Sag bol bereniň üçin.

Il deňinde ýar ýerinde ýar berdiň Ýöne ýaryň saçyn ýassyk edinip Ýatmak gylygyna syganok merdiň.

Dahana söz berdiň waspyň diýere, Dost berdiň şol dosta mynasyp saýyp. Dost kyn günüň gerek.

Duşmanam berdiň

Şat günümde aglap biljek ajaýyp.

Saglyk berdiň, duýgy berdiň köňlüme, Dözdüň meni gyşyň aňzak ýeline.

Şu zatlaryň aşagyndan çyk diýip, Iň soňunda galam berdiň elime.

Bu baglaryň göni,

egri hatary,

Gülleriň, günleriň müň hili reňki, Adamlaryň sary aýralyklary, Elwan duşuşygy — bary meniňki.

Gije-gündiz galamymy oýnatdym, Habar sorap gülden, ýagyşdan, guşdan. Aşagyndan çykar ýaly däl eken,

Kän zat alan ekenim men durmuşdan.

Ýöne neçün

Mende kinäň bar ýaly,

Berenlerňi alýaň ýuwaş-ýuwaşdan? Ýa-da onuň bolmalysy şeýlemi? Eýýäm aýra düşdüm niçe deň-duşdan.

41

Atyň eýerinde tans oýnaýyn,

Ýolbars deý böwseýin oduň halkasyn, Köp zat berdim diýip gynama meni, Berenleriň üçin taňryýalkasyn.

Pursat ber, howlukma, Gyssama meni, Älemgoşaryňa bir gaş kakaryn. Öňümde ak kagyz,

Elimde galam.

Menem bir gün bergilemden çykaryn!

* * *

Ýene gaýdyp geldim dogduk diýara, Ýyldyza baý asmanyma gowuşdym. Gussa bilen bakyp söwüt, çynara.

Saýasynda goşawuçlap suw içdim.

Çagalygmyň gulpaklyja gyzlary, Höwürtgesin taşlapdyrlar bireýýäm, Hany, nirde o ýyllaryň yzlary,

Şol yzlary yzlap geldim, eý obam!

Bu ýerde ahmyrym, ökünjimem ýok, Ýöne nämüçindir bilip bilemok, Çagalyk yzlaryn, tanyşlaryňy Jepalar çekseň-de, undup bolanok.

Unudyp bolanok ertekilerni, Säherler çyg düşen ýaşyl otlaryn. Aýagyňa batan awy tikenni, Saňa baş bermedik tez-tez atlaryn.

Sen ýylda gaýdýarsyň dogduk diýara, Onuň sada görmeginden doýaňok. Çagalygňa duş geläýmek hyýalyň, Emma ondan daşlaşýanňy duýaňok.

42

Sen uly şähere dolanýaň ýene, Bu ýerde dostlaryň, iş-aladaň kän. Çykýarsyň şowhunly köçelerine, Köçeler, kiosk, bildiriş, dükan.

Onsoň ýene gussa bile ýatlaýaň, Telwas edýäň çygly atyzdyr pele.

...Şeýdip, her ýyl geçmişiňe gatnaýaň Sen şol geçmişiňden daşlaşmak bile.

Söwütli

Söwütli,

Söwütli,

Eziz diýarym,

In oňat zatlaryň undulşy ýaly. Senden aýra düşüp on bäş ýyl ýarym Ahyry üstüňden saldym men ýoly.

Nirde o ýyllaryň egri ýollary, Jaýlar, baglar bary sumat bolupdyr. Diňe bir topbajyk söwüt baglary Hem mähriban degirmeni galypdyr.

Çagalaň unudan enesi ýaly, Söwütliniň söwütleri giç-ertir: «Haçan geler, gaýdyp geler balalam» Diýip, ýollaryna seredip otyr.

Bagyşla, Söwütli! Adyňa gurban! Eziz maňa söwütleriň ýapragy. Ata-babalarmyň namysyn gorap, Ata-babalarmyň ýatan topragy.

Ne kine bar, ne ahmyr bar göwnüňde Çäjiňi harpykdan saýlap otyrsyň. Ýalňyz galan garyp ene mysaly, Köne degirmeniň aýlap otyrsyň.

43

Seniň adyňda

Dünýäň bar derýasy seniň adyňda, Iňrigi, şapagy, ýagyşy, gary, Meniň yhlas eden zatlarmyň bary — Seniň adyňda,

Seniň adyňda.

Ýüzüni öpenim, Tohum sepenim,

Bu dünýede ýitirenim, tapanym, Topragym!

Gam-gussam seniň adyňda.

Sen bolmasaň, oňat bordy dogmanym, Sen bolaňsoň, bu giň dünýä sygmanym, Tylla gyryndysy edip ýygnanym Namysym, mertebäm —

Seniň adyňda.

Seniň päk adyňda görki bu dünýäň, Ylaýym sarsmasyn örki bu dünýäň. Dünýäniň mukaddes ähli zadyny Jemländen soň,

Seň ajaýyp adyňy Bir ullakan wysal, Uly ynam dek,

Doga kimin gaýtalaýan her gezek.

* * *

Atlar ýataklarda horguryp durlar, Olaryň ykbaly — maňlaýy akdyr. Uzakda çygynyp kişňeýär batly Iki ýüz at güýçli işhon traktor.

Oratdy goltuklap ýarty çöregin, Obanyň içinde dawa gözleýär. Dutaryň gulagna meňzeş gulagny Towlanynda onuň hamrak ejesi, Ýokarky perdeden bir heň çyrlaýar.

44

Tamdyrda on Günüň nurly howrundan Galýar dik asmana täsin bir sütün.

...Men dogduk mekana salama geldim. Üstüm tozan, halys çykypdy lütüm.

«Duzun dadyp geçiň!» Uzaldy çörek,

Iki döwüm aldym, ony üfläpler Ýitewersin açlyk, hantamaçylyk, Herne ýitip gitmäwersin şu däpler.

Mazarystanlaryň, ymaratlaryň, Gök otlaň içinde inçejik ýodaň, Elmydama oýandyrýar ýüregmi Topragym,

Ykbalym, bir oňat zada!

Kök urupdyr saňa juwan ýüregim! Sen-dostum, söýgim sen, ilen-gatanym. Seniň bilen men mukaddes nikaly Seniň bilen, meniň agras Watanym!

Müňläp at güýjüni özünde jemläp. Güňläp,

Güwläp, arman günüň gününde, Aýlanyp ýör aňymyzyň hünäri Ak ekiniň, ak Watanyň üstünde.

Goja

B. Kerbabaýewe.

Ol juda arkaýyn, Äwmän barýardy,

Märekäň içinden, ýatladyp toýy. Şemal baga çykyp, saçyn darýardy, Çüňki oň boýundan gysgady boýy.

45

Dagyň bir bölegi! Bölegem däl-de,

Dagyň özi ýaly parasatlydy. Deňinden geçenler biraz saklanyp, Oňa baka-baka, köňül şatlady.

Göge alma atsaň, ýere gaçmajak Märekäň içinden äwmän barýardy. Agras,

Ynamlydy ädim uruşy. Kä başyny atyp,

Kä ýylgyrýardy.

Daýaw egni bilen ýol arçaýardy. Çal başyna degip, beýgelýär asman, Paýhasyň özi dek äwmän barýardy, Hemem nämüçindir, elmydam juwan.

Näçe materigi, ýurtlary sökdi, Tanyş oňa goja dünýäň dört çeti. Ýöne göbek gany siňen ülkäni, Ine, şeýdip,

Ädim bilen ölçedi.

Howlukmady,

Äwmän, paýhasly ýördi, Ýol-ýodalaň batgasyndan-gumundan, Geçäýmäýin diýýän ýaly howlugyp Göwün açman bir gamgynyň deňinden.

Ine, durdy, Şlýapasyn çykardy.

Eli bilen gözün günden gorady.

Bir ýigdekçe geçip barýan zenandan:

– Aýtsaňyzlaň, kim ol? — diýip sorady.

46

Zenan guwanç bilen goja seretdi. Tanýandygyn bagt saýyp şo bada. Ähli dilde,

Ähli ýurda düşnükli,

Örän gysga hemem örän düşnükli Jogap berdi:

— Kerbaba...

Ýetginjek

Öňküsine görä üýtgeşik dünýä, Nämüçindir dünýäň öňküligi ýok. Ol özünden uly bolmak isleýär, Öz ýaşyndan uly bolup bilenok.

Görýän düýşleri hem öňküleri däl, — «Söýüşen» gyzlary bardy bir çene. Ol ýuwaş-ýuwaşdan düşünip barýar Gelinleň, gyzlaryň gözelligine.

Bir täsin täzelik gurşaýar ony,

Ol häzirden görjek bolýar geljegin. Howlaýar. Ululaň yzyna düşýär, Geýýär uly doganynyň penjegin.

Uruşly kinolar ýat boldy oňa, Düşenok ýadyna oýun, kepderi. A «Söýgi oduna» goýberenoklar On alty ýaşyna ýetmedikleri.

Ýigitligiň gapysyny kakýar ol, Açanoklar, wah, nätmeli? Itmeli? Itse-de, bu gapa goýberenoklar On sekiz ýaşyna ýetmedikleri.

Öýe gelýär. Urunýar ol ikiýan.

Kakasy geň galýar: «How, keýpiň ýok-la?» «Meň ullakan adam bolasym gelýär, Näme üçin meni goýberenoklar?..»

47

Atalar we ogullar

Atalar-ogullar... beýik döwletdir Şolardyr bu döwre ýaňyn salýanlar. Ýöne käte duşýar bu iki nesliň Arasyna çöp atmakçy bolýanlar.

Galat pikirlere uýmak ne derkar, Işimiz şowludyr, günümiz düzdür. Ýok, atalar biziň geçmişimiz däl, Biziň atalarmyz şu günümizdir.

Nirä barýar naýza kimin düzülip? Aýdym bilen dyňzap duran hatarlar? Olar täze dünýäň goragna galan Mizemez ynamly biziň atalar!

Olar geljegmiziň dok dänesini Durmuşyň tarpyna atanlarmyzdyr Ykballarna beýik synag duş gelen, Mizemez ynamly atalarmyzdyr.

Öňden gelýär şeýle ajaýyp nakyl: Ekin ekilmese, hasyl orulmaz.

Bu biz ahyr — eken zadyn orýanlar, Bu biz ahyr — atalar we ogullar.

Häzir olaň kimsi pensiýa çykan, Kimsi işde. Emma maksatlary bir: Olar bu günleriň ogullarynyň Gatnaýan iň kämil mekdepleridir.

Goý, dar balak geýsin, kafe gatnasyn, Ýöne gaýtalansa ýene o günler. Atalar dek merdem aýaga galar, Şolaň mekdebinde okan ogullar!

48

Ata igenji

Bolup ýörşüň hiç maňzyma batanok, Käýýäp ýörmäge-de ysanok bognum. Saňa akylam-a gelerçe boldy, Hemme kişi ýaly bolarlar, oglum!

Öz diýeniň tutup ýörsüň elmydam, Päkmikäň öýdýärsiň hemmeden beter. Ýaşlygyňdan şeýdip ýörseň girrelip, Düşewüntli iş başyny kim tutar?

Menem ýaş bolupdym. Ýöne başlygym Un diýse, un çekdim, gum diýse-de gum. Sen nireden boýnuýogyn doguldyň? Hemme kişi ýaly bolarlar, oglum!

«Onuň tutýan ýoly, päli nädogry, Ol özünden başga bardyr öýdenok!» Muny diýmek seň paýyňa düşüpmi? Näme üçin başga biri aýdanok?

Saňa başda edep-ekram öwredip, Sypaýy terbiýe bermekçi boldum. Saňa diýdilermi — ýerine ýetir, Hemme kişi ýaly bolarlar, oglum!

«Ol adam itdenem, beter ýaranjaň, Duşsa uly kärlä, guýruk bulaýa». Ýeri, seniň näme işiň diýse-ne, Seň özüň ýaranjaň bolmasaň bolýa.

Işiň bile bol-da, dogruja ýaşa,

Senden tamakin däl köp zady göwnüm. Işiň şowuna bor, horluk çekmersiň, Hemme kişi ýaly bolaýsaň, oglum!

Siz ýaşlar ýa baryp ýatan iş ýakmaz, Ýa ýürekde päklik ýokundyňyz kän.

...Wah, ýene öýkeläp gitdi peläket, Diýmesiz sözleri diýäýdimmikäm?

49

Märeke

Öz işine gümra gadym giň jahan Käte gam getirer, käte hemaýat. Çirkin-çirkin aglanynda gyzjagaz, «Öýkeni giňär!» diýp, güldi jemagat.

Ýigrimi gyş geçdi, ýigrimi bahar. Şo gyz kämil çykyp, toýa şaýlandy. Şonda ol gözeliň ikinji sapar Owadan gözlerne duman aýlandy.

«Aýu, tula, begenjiňe aglaýaň?» Diýip, ýomak atyşdylar gelinler. Entek nämäň-nämedigini aňmaýan Gyzlaň ýylgyrşyny gizledi ýeňler.

Soň ýene aý ötdi. Ötdi köp bahar. Kim gam çekdi, kim keýpini çaglady. Şonda şol gözelmiz üçünji sapar, Soňky sapar için tutup aglady.

Indi ahmyr ýokdy, gözýaşam ýokdy Söýgi, umyt ýer tapmadyk synada. Diýdi il ýene-de juda sogduryp:

«Maşgalada öýke-de bor, kine-de!»

Paşmadyk umytlaň gizläp ahyny, Şatlykdan üç gezek aglaýan barmy? Sen aýt, märeke, aýt, ahyry,

Saňa biperwaýlyk, endikmi, kärmi?

Neçün ýagşylyga ýorýaň agyny? Seniň üçin hemmeje zat gül ýaly. Gözýaş bilen egsip ýürek dagyny Aglanlaryň oňatmyka ykbaly?

50

Hemme kişi bagtly güni aglanok, Adam diýen gülenogam hesretden. Eý, märeke, hiç düşünip bilemok. Mähirlimiň?

Gaharlymyň? Näme sen?

Köne kart

Penjiräň öňünde bir owadan gyz, Ýaryny ýat edip, gam çekýär ýalňyz. Köne kart sakawlap aýlanýar çetde: «Gam çekme, gyz,

Gam çekme, gyz, Gam çekme!»

Gijäniň içinde goýup kümüş yz, Garagol ýapjagaz akyp ýatyr tiz.

Uzakda ikatýok çotuny kakýar. Çypar aý asmandan zemine bakýar. Bu tüýdügiň sesi eşidilýär nirden?

...Bu gije durşuna — Rehmet Seýidow.

Gyz dessandan gelen — gara gaşy ýaý, Ýüzleri diýjekmi — aýa ogşaýa!

Öňde döwrümizden bir alamat bar: Köne kart sakawlap aýdym aýdýar. Bu garagol ýigit, süýji söz ýigit.

Aý dodagy kimin gyzyl gül ýygyp, Gelmez gyz ýanyna, aýnany kakmaz Gyz gussa batypdyr, bu gije ýatmaz, Köne kart sakawlap aýlanýar çetde: «Gam çekme, gyz,

Gam çekme, gyz, Gam çekme!»

Erte agşam hemmeler taýyna duşar, Aý güne, Gün bolsa Aýyna duşar. Emma ýigitleriň arzuwy bu gyz, Penjireden bakar oturar ýalňyz.

51

Uzyn barmaklarda ýadygär ýüzük, Ýigit haýsy kölde ýörýärkä ýüzüp? Oturşy ýüz gazal, turşy müň gazal, Ak jaýyň içinde aýlanýar gözel.

Köne kart sakawlap aýlanýar çetde: «Gam çekme, gyz,

Gam çekme, gyz, Gam çekme!»

Pahyr köne kartyň sesi gyrlypdyr, Emma gyza şol teselli berip dur.

Ah, köne kart, ah, köne kart, köne kart Sen türkana gop bermekçi köne kart

Ýöne düşün ahyr, bu ajaýyp gyz Gam laýyna batyp aglanok heniz. Uzakda ikatýok çotuny kakýar, Çypar aý asmandan zemine bakýar.

Nirede gam-gussa, nirde doňaklyk, Bu aý aýdyň gije juda oňatlyk!

Gyz ýöne tolgunýa, juda tolgunýa, Düşün-ä, köne kart, toý guni gelýä.

Görmeksiz gyz

Ine, barýaň umydyňa büdüräp, Egniň horlugyna utanyp çala. Uzakda orkestr joşup-titiräp, Tans edýär owadan gyzlary bile.

Hor ellerňi çykaraňok ýeňiňden, Olar birden ýere ýetäýjek ýaly. Geçip barýaň ýigitleriň deňinden, Gulaga ýakymsyz bir saz mysaly.

52

Undup bilmän görmeksizje doglanyň, Ýüregiňde hoş arzuwlar besleýäň. Geçip barýan bir syratly oglanyň Mylakatly söz aýdaryn isleýäň.

Emma ýigitleriň öz gaýgysy bar: Ýörite ýag bilen saçlaryn darap, Olar wagtdanam ozup barýarlar, Özlerniň owadan gyzlarna tarap.

Ah, horja gyz, horlugyňdan horlanýaň. Saňa hoş söz diýjek ýigit nirede?

Bu şäherde näçe diýseň ýigit bar, Seni öýe ugradanok biri-de.

Gyzlaram ýanyňa delmuryp gelip, Owadan gülüşip ýüregňe düşýär. Olar görmegini artdyrjak bolup, Gezegine seniň bilen tirkeşýär.

Öýe gelýäň. Gyýýar ýüregňi ünjiň, Hasratdan çekilýär iki owurdyň. Aglaýarsyň: «Ah, eje jan, nämüçin Meni beýle betgelişik dogurdyň?»

Emma goňşy gelin — bir görmegeý dul Atasyz ogluna günäli bakýar.

Hem seniň tersiňe, Gussa-gam çekýär: «Owadan dogulma, Bagtly dogul!»

Aglama, gyz! Uýajygym, gam çekme, Bilip bolmaz ykbalyňy öňünden, Bu howlukmaç ýigitlere at dakma. Kim geçenok öz bagtynyň deňinden.

53

Käte şeýle bolýar: görkdür-görmek Gidip otyr il içinde at alyp, Ýöne, nämüçindir, tylla ýüzük dek Ýolda,

Gum içinde galýar sadalyk.

Tekepbir bol, çykyp bolmaz gaýa dek. Sada bol, aýlaryň doguşy ýaly.

Şeýle ýigitler bar, (olar bar entek) Sen dek gaýalarda olaň hyýaly!

* * *

Öz söýenmiz üçin hemmämiz jomart! Biz bu dünýä eýe kimin garýarys.

Iň gymmat, Iň zerur, Gözel zatlary

Alýarys-da, ýara sowgat berýäris.

Bütin Ýeri sowgat berýäs gyzlara, Onuň minaradyr şäherlerini, Onuň al şerap deý iňriklerini, Dumanly-dumanly säherlerini.

Soňra ýyldyzlary, Deňiz-derýany,

Soň kellämiz gyzyp gidiberse has, Aýy iki ýaryp zergär mysaly Ondan ýara gulakhalka ýasaýas.

Emma bize ýeň berenok eneler: «Biz-ä asyl boş sözlere düşemzok. Asmanyň ýyldyzyn kakanyň bilen Olar ýere teňňe bolup düşenok.

54

Aý diýýärler, Deňiz-derýa diýýärler, Tapanlarny jomartlarça seçýärler, Emma ujypsyzja galyň tölemän Gyzymyz şagal deý alyp gaçýarlar...»

Biziň günämiz

Durmuşda köpleriň göwnüne degdim, Köpler bolsa, meň göwnüme degdiler. Il içinde çekdim ýekelik derdin, (Ýekelik derdini çekenler biler.)

Köp zatlary görmän duşundan ötdüm, Köpüsini bilgeşleýin görmedim. Ýyllar geçip, ahyr bir açyş etdim, Ýagny, il günäli diýip ýörmedim.

Şagalaňly köçeleriň ýeňsesin, Ujy çür köwüşli gaşap barýaryn. Hem owadan adamlaryň hemmesin Hudaýlar dek sylap, salam berýärin.

Emma, ine, gujagynda balasy,

Bir ýaş ene ýaş akdyryp gözünden, (Gözýaşyndan gördüm ahy-nalasyn), Barýar bu ajaýyp ýeriň ýüzünden.

Ilkinji şatlygyn, ilki baharyn — Körpejigin ol gysypdyr bagryna. Ärsumagy dünýäniň şu säheri. Sowurypdyr ony ýeliň ugruna.

Ýok! Diňe görmeýän men bu aýaly. Men onuň hasratyn ýürekden duýýan. Ýaş gelin öňünde özüm günäli, Hemme adamlar-da günäli diýýän.

55

Il içinde çekip ýekelik derdin, Aramyzda ýaşýar şol juwan gelin. Men oňa baş egip salamam berdim: «Bagyşlaň günämiz, eý merdan gelin!»

Şäher, dynç güni, säher

Säher bile,

şäherime çykýaryn, Ol günden däl,

ol ýüzlerden ýap-ýagty.

Köçelerem ýagty aýna mysaly. Agşam ýagyş ýagdy.

Juda köp ýagdy.

Adamlardan hyň berip dur awtobus, Ýegşerilip barýar,

çygynyp barýar.

Kiosklaň öňi giden märeke. Märeke —

gazete nobata durýar. Açyk penjireden,

ikinji gatdan

Ýaňlandyrýar bar köçäni «Gözel ýar». Bir jenanam agşam ýanyna girip, Säher diri ýiten ýigdi gözleýär.

Başga biri

saçyn döküp egnine Ýençýär gaýgyrman gara roýaly. Nazik dodaklaryn dişläp,

ýençýär ol,

Weli Muhadowda ary bar ýaly.

Bitaý geýen köwşi bilen ýer dyrmap, Fizik — professor, aljyraňňy är, Unudyp leksiýa, seminarlary, Dynç gününi,

Dynç gününi diňleýär!

56

Adam sili iki-ýana urunýar, Ýüzlerinde,

gözlerinde

gussa ýok.

Olar

juda meňzeş biri-birine,

Olar

juda bir-birine meňzänok.

Oňat adamlary

söýýän ýürekden,

Bilýän,

bu akymda erbetleň baryn.

Ýöne

oňatlaryň içine garyp, Bu dynç güni

men olaram söýýärin.

Goý,

güňlesin ýurt üstünde

bu asyr!

Hem diňlesin ýürek bile dynç güni. Bu

adamlar dynç almagy söýýärler. Bu adamlar

gorarlaram dynçlygy!

Nobatlar

Adamlaryň barha eli giňeýär, Güle öwürensoň eziz mekany. Ine, iki dükan otyr ýanaşyk, Biri çörek, birem gazet dükany.

Çörek dükanynda otyr satyjy, Pallanda ýyldyrap gidýär dişleri. Ol ýigidiň eli boşurak öýdýän Ýogsa beýle daralmazdy saçlary.

57

Gapdaldaky dükan — neneňsi görnüş! Onuň nobatynyň döreden ýoly — Uruş ýyllarynda çörek dükannyň Hiç yzy üzülmez nobaty ýaly.

Sabyrly garaşýar gezegne her kim, — Işçi, okuwçylar, çalaran başlar.

Biz käte bu bagty görmän geçýäris, Bu zat juda oňat ahyr, ýoldaşlar!

Ertirlik naharyn ýanyna alan Gazet nobatynda çekip «ezýeti», Ahyr ýol ugrunda büdräp, çakyşyp, Buterbrod bilen okýar gazeti.

Adamlar birhili beýgelen ýaly! Olar halal gazandylar bu bagty Bireýýäm gutardy çörek nobaty, Gün-günden uzaýar gazet nobaty.

Kiçijik şäherler

Men kiçijik şäherleri söýýärin!

Ol ýerde hemme zat sadadan-sada. Uly şäherlerde tapylgysyz zat,

Bu ýerde ýer bolýar myhmanhanada.

Bu şäherde hemme tanyş, mähriban, Hilesi ýok, allary ýok gepinde. Onuň bir çetinde güläýse biri, Derrew eşidýärler beýle çetinde.

Bu kiçijik şäherjigiň göwni giň, Ol bagyşlap bilýär, gynaman jany. Ilki: «Ajap şäher, owadan şäher!» Soňam «Oba!» diýip, çykyp gidýäni.

58

Bü ýerde kän hapa işler edilmez, Asylly işlerem edilmez kelte. Çüňki bütin şäher anygna ýeter, Ýerden tylla halka galkanda erte.

Bu şäherde dul gapysy kakylmaz, Gyzylmy-ak, mele şerapdan doýup. Bu şäherde gündiz ýagty söýerler, Garaňky gijäni parahat goýup.

Bu şäherde söz diýeniň — namysdyr. Şoň üçinem ikilik ýok gepinde. Onuň bir çetinde aglaýsa biri, Derrew eşidýärler beýle çetinde.

Il

Il diýeniň — işçi, daýhan, şahyrdyr...

Iliň elmydama oňatdyr päli. Ýöne adam diýen ýalňyşýar käte, Olar perişde däl ýalňyşmaz ýaly.

Olar ýalňyşýarlar. Boýun alýarlar. Emma ýürekleri oňat pällidir. Giden ildir — işçi, şahyr,

daýhanlar...

Il diýeniň bolsa, ýalňyşýan däldir.

Söýüň çagaňyzy

Söýüň çagaňyzy!

Söýmekden armaň.

Säherler oýanyp öpüň bir salym, Eline tutduryp ullakan alma, Pata berip, uzak ýollara salyň!

59

Gorkmaň! Olar näçe daşa gitse-de, Gelerler,

Eşitse çagyrýanňyzy. Bir dilegim:

şatlyk bilen gussada

Oňatlyga ündäň çagalarňyzy!

Utanmaň!

Gizlemäň ýüzleriňizi, Dymmaklygy,

ýygralygy owradyň!

Öz aýdyp bilmedik sözleriňizi, Çagaňyza aýtmaklygy öwrediň!

Ýogsa käte bilýärisem öňünden,

Emma «Äý» diýýäs-de, dymýas-da gidýäs: Ilki dymyp,

geçip onuň deňinden,

Soň

tankyt edere adam döredýäs.

Bu islegmiz däl, perwaýsyzlyk bu, Islämzok adamyň peselenini. Ýöne ownuk işde unudaýýarys Döwrüň

iň agyrly meselelerni. Synlaň çagaňyzy: işe gümramy, Ýa-da onuň edýän işi galatmy,

Her haýsy bolsa-da, dymmaň adamlar, Siz

öz söýgiňizde boluň gazaply.

60

* * *

Säher turup, syl ýüzüňe çagaňy, Päkligiňde bolup bilseň şonça bol. Sen sanama gara saçyň agyny, Sen sag-aman öreniňe monça bol.

Biz hemmämiz şatlyk üçin doguldyk, Şoň üçinem geçdik, ine, şunça ýol. Şat günleriň köp bolmanna gynanma, Şat günleriň bolanyna monça bol.

Goňşyňy gozgama, göçmesin goňşyň, Goý, öçmesin sen ölçerme oduny. Aýaklaryň ätjek ädimin äder, Göreçleriň görer görjek zadyny.

Säher turup, syl ýüzüňe dünýäni, Giňligiňde bolup bilseň şonça bol. Bu dünýäňe mahsus ähli zatlaryň Senden sowlup geçmeýänne monça bol.

Erbet bor bu baglar geçse deňiňden, Bu ýagyşlar seniň üçin ýagmasa. Bagy ikiýana bulanda tupan, Zerur çygy gül ýüzüňe degmese.

Gykuwlaşyp geçip gitse deňiňden, Durnalaryň ýyllar kimin hatary. Seni gozgamasa beýik ýaşaýşyň, Çözülen hem çözülmeli mataly.

Şoň üçinem syl ýüzüňe dünýäni, Özüň hakda, goňşyň hakda pikir et, Bu dünýäňe mahsus ähli zatlaryň Senden sowlup geçmeýänne şükür et.

61

Gaplaň

Haýwanat bagynda demir kapasa, Demir kapasada gaplaň ýatyrdy. Gyzyl gözlerinden akýan damjalar Murtunyň ujunda asylyp durdy.

Şäherli adamlar onuň ýanyna Getirdiler daýy, ýeňňelerini.

Bu zatlardan bizar bolan janawar Ýatlardy Afrikaň jeňňellerini.

Juwan günlerinde gara gijeler Gözleri ot bolup ýanan bu merdan Iripdi, iripdi gelim-gidimden, Onuň dynç alasy gerdi bir meýdan.

Diňe agşam düşüp ýapylanda bag, Garrylygyň derdi berse-de jepa, Zordan uka batyp, agyr düýşünde Ýene-de giderdi Afrika baka.

Süýji-süýji arzuwlardan, hyýaldan Erninden şepbik suw akar giderdi. Ýaýdan çykan peýkam kimin atylyp, Awuny gan bilen tamam ederdi.

Erkindi. Batyrdy. Diýseň güýçlüdi. Güýjüniň çeşmesi egserden kändi. Kynçylyk. Kynçylyk.

Çar ýan kynçylyk. Ol kynçylyk üçin dörän haýwandy.

Ýöne gijeleňem öz serhedi bar. Şol serhetdi onuň tükenmez derdi. Gözün açdygy bes: juwanlygyndan Ýene gojalygna gaýdyp gelerdi.

62

Ol gaplaň ýene-de çümer giderdi Adam gözleriniň doňaklygyna.

Geň galyp, geň galyp bakardy hemme, Ýesiriň geými dek zolaklaryna.

Şol gözleň her biri peýkama dönüp, Başlardy oň jiger-bagryn ýakmaga. Ol ýygrylyp, giň görüp öz hamyny, Utanardy şol gözlere bakmaga.

Guýrugy ýamzynda. Gulagy salpy. Gözleri ýumukdy. Tutukdy ýüzi. Batyrlygyň ejizlige öwrülşin Görüp,

adamlaryň çygjardy gözi.

Aňyrda gaplaňam sessiz aglady. Iň soňky mertligin gözýaşa öwrüp, Gaplaň derisinden çykan gaplaňy Giň kapasa barýa gysyp-gowuryp.

Şol günden soň gijemi, ha gündizmi Gaplaň bar wagtyny aglap ötürdi. Şeýdip, ejizligiň başlanan güni, Şol gaplaňyň gaplaňlygy gutardy.

Uzak ýaýlada enäniň hüwdüsi

Eýýäm güneş batypdyr,

Aý-da agyl atypdyr.

Garagolja Serdarym

Süýji uka batypdyr.

Günler aýlara bakar,

Aýlar ýyllara bakar,

On sekizin dolduryp,

Serdarym ata çykar.

63

Jahyllygyň ýaşynda, Yşk gaýnar döşünde, Obamyzyň gyzlary Seni görer düýşünde.

Ýaryň geler ýanyňa, Eneň geler zaryňa. Sen maňa az bakarsyň, Köp bakarsyň ýaryňa.

Gyş ýaza sesin goşar, Bahar kösük ýetişer, Gelin-gaýnyň käwagt Arasyna tow düşer.

Malyň göwni ýazlarda, Lalyň göwni sözlerde. Meniň göwnüm sendedir, Seniň göwnüň düzlerde.

Jorama duşan ýerim, Balam, seni öwerin: Gelniň ýuwar köýnegňi, Men dolagňy ýuwaryn.

Daş oba düşse ýoluň, Gyş bolsa sagy-soluň, Ilki eneň ýat eder.

Onsoň ýatlar aýalyň.

Miwe köp bolsa eger, Bag başyn aşak eger. Saňa zyňylan daşlar Eneň pahyra deger.

Epilýänçä bil, balam, Bir dilegim, bil, balam, Maňa köp zat gerek däl, Köpüň ogly bol, balam.

64

Kim serer kak-gurduny,

Kim söýer halk merdini,

Derdiňi men göterýän,

Sen göter il derdini.

Aýdan akdyr ýüzleri, Şirin-şeker sözleri. Bu ukusyz gijäniň Ýellenipdir gözleri.

Bu dünýe ýogy-barym,

Bar myradym, mydarym,

Kötel ýollaň külpetin

Soň bilersiň, Serdarym.

* * *

Onarsyň

bar zady oňatlyga ýor, Belki-de, ýorgudyň ýerine düşer. Ikibaşdan, gündogarda gün dogar, Ikibaşdan, günbatarda gün ýaşar.

Ikibaşdan, ýigreniler, söýüler Kimse ýere gider, kim dörär ýerden. Ikibaşdan, biziň köne duýgular, Köne ýaralar dek açylar birden.

Köne duýgularmyz şatlyk mysaly, Bir ajap säherde gül bolup dogar. Oňarsyň oňat tut köňülde päli, Oňarsyň bar zady oňatlyga ýor.

Ýaramaz düýş görüp, ýörme dumanda. Ýaramazlyk bolmasa seň küýüňde, Hanha, ýyldyz süýndi gitdi asmanda, Çaga dogdy goňşymyzyň öýünde.

65

* * *

Bir gün bag deý ýanyp-köýseň, (Baky gelen barmy, eýsem?)

Abraýňy ataňa goýsaň,

Ogluňa atyňy goýsaň,

Bugdaýa meýdany goýsaň,

Zemine asmany goýsaň,

Gurmadygňy goýsaň eger,

Deňi-duşlaň dowam eder.

Sährany şähere goýsaň,

Tohumy bahara goýsaň.

Goýsaň,

Goýsaň,

Köp zat goýsaň,

Derdiňi enä goýmasaň.

Dert alynmaz ýöne ýere, Kim başyn hesrete goşýar? Ýöne mydam enelere Üleşikde şu paý düşýär.

* * *

Käte merdem ýagşylyga garaşýar Elden gelen ýagşylygyň eçil sen. Oňat işler oňatlara ýaraşýar, Rowaýaty saçak kimin açyl sen.

Ýöne eden ýagşylygyň iru-giç Gaýtargysyn talap edäýseň eger, Unudaýma, soňky demine deňiç Seniň haýryň ýigdiň bogazyn bogar.

66

Beýdeniňden goýber maňlaýyndan ok Ýa-da hanjar bilen sal döşe ýara. Çünki, haýyr işiň gaýtargysy ýok, Ol kersen däl, goňşokara daşara.

* * *

Mahal-mahal seniň müňlerçe gören, Ýene-de müňlerçe görmeli zadyň, Ýakýar ýüregiňde seni beýgeldýän, Tämizleýän duýgyň–görünmez odun.

Şapakdan ot alýar baglaryň başy, Ýoda gijä tarap uzalyp ýatyr. Dagdan taýyp gelen awara şemal Otuň hem meýdanyň ysyny getir.

Ikatýok ýaşyňy sanar oturar, Diňe şol ykbaly çözýän mysaly. Şu adaty zatlar şat eder seni. Adatdan daşary gözellik ýaly.

Erte ýene daň şapagy doganda. Geň galyp bakarsyň güwleýän oda.

...Özüňi bagtly saý bir ajap pursat, Sen begenip bilseň, adaty zada.

Bagt

Gije-gündiz gyrmyldap ýör aýalmyz, Bize ýylgyrmaga degenok eli.

Biziň weli, başga ýerde hyýalmyz, Başy boş dullara gowşurýas güli.

Göwnüňe bolmasa, şol dul aýalyň Bu däli göwüne mähri kän ýaly. Unudýaň ýagyşda buýup durýanyň, Unudaýýaň oňatlygy käýarym.

67

Aýalymyz suwaryp ýör gülleri, Ýuwýar, serýär çagamyzyň arlygyn.

...Bagta garaşýarys oň ýok günleri, Bagtly günler duýamyzok barlygyn.

* * *

Baglaryň üstüne gonanda agşam, Gapyňyz kakylsa, açyň edepli. Ol neçün gelipdir?

Niçiksi gepli?

Ýüregin gaplapdyr niçik gaýgy-gam?

Duýarsyňyz: Ýüreginiň üstünden,

bir tukatlyk gödek ädip barýandyr. «Meňki dogry ahyr.

Adalatly men»

Myhman size melul-melul garýandyr.

Goldaň şeýle adam gapydan gelse, Ýüregňizi ele alyp goldaň siz! Ýöne bir ýarasyz daňyly

bolsa,

Onuň agyrsyna şärik bolmaň siz!

* * *

Näçe meýlis, näçe ýasda bolundy, Salamlar berildi, salam alyndy.

Hemra bolup bereketli saçaga,

Dost diýmedim her bir tanyşlyk açana.

Ýöne şolaň baryn gamly halatym, Syladym men, hormat etdim, haladym.

Dost bolmaz meýlisde oturanyňdan, Toý güni hemmeler oňat görülýär.

68

Ýöne ýakynyňa getireniňden,

Kä adamlar daşdan oňat görünýär.

* * *

Hemmeler sylaýar «kiçigöwüni», Ol bolsa sylagdan humardyr humar Öwülse,

Keýp bilen süzüp gözüni

Diýer «Ýok, adamlar, kemçiligim bar?» Onsoň gussa bilen saňa garar-da, Kemçiligin sanar

Okýan deý aýat.

Onuň kiçigöwünligi barada

Dörär şeýdip, ýene-de bir rowaýat.

Öwüleni üçin Olam öwen bor.

Üns bilen diňlär ol, ýakymly gürlär...

Awtobusda boş bolsa-da onlap ýer, Giren goja öz ornuny hödürlär.

Ýöne bir gün düşse tankyt astyna, Ol hakyky ýüzün açar dessine. Uwlar ol,

Ýarar ol gazapdan doly, Guýrugna basylan möjek mysaly.

* * *

«Gaharjaňlyk agyr günde dörärmiş» Diýip, nämüçindir tapypdyrlar «myş» Säher dury suwa agzyny çaýkan — Ýaşy çene baran az sözli daýhan.

Ýaşaýşyň gymmatyn oňat bilýändir, Çöregiň hümmetin oňat bilýändir.

69

Il üçin gan döken, janyndan geçen,

Üç deňiz, ýüz derýaň suwundan içen — Durmuşyň ajysyn dadan bir esger Saňa aýtjak sözün diýerine çen, Gözün ýumup, ýedi ölçär — bir keser.

Ýok! Durmuşda beýle gylyk, beýle kär Ýeňil ýürek, ýeňil günden döreýär.

Ýeňil günde adam bolarmyş hasy! Ömrüň şol birhili akyp durmasy Sowukda egniniň ýyly possuny, Durmuş tukatlygy, ýürek pesligi, Barysy birigip adaty günde, «Gursagy darlygy» oýadýar sende.

Gahar etmek ejizligiň nyşany!

Işidir ol bikärlikde ýörenleň.

Gahar nire, gaharjaňlyk nirede! Ýüregi ýukadyr köpi görenleň.

* * *

Bir uly eşret bar ýeriň ýüzünde, Olam arzuw etmek, pikir etmekdir. Şänik bolsa, oň maňzyna ýetmekdir. Pikir bolsa, oň maňzyna ýetmekdir.

Adamlaryň, şäherleriň pikrin et. Pikriň dury bolsun asman mysaly. Onuň artyk geýmin sypyryp taşla, Güýz baglaň ýapragyn sypyrşy ýaly.

Kitaphanalara gatnaň ýadaman, Agras, kämil bory üçin pikiriň. Dünýede hemme zat bal bile ýag däl, Siz goja dünýäniň boýun ýetiriň.

70

Owal-ahyr uly oýda kösenip, Gadym bir zamanlar çyzgap goşaryn, Dünýä adamlary döretdi,

Indem

Siz bu dünýä düşünmegi başaryň.

Dünýäde her zadyň öz ýeri bolýar — Akylly-paýhasly biziň dünýäde: Adam suw teýinde gark bolup ölýär, Balyklar gark bolýar dury howada.

Söz

Sözüň agramyny ölçemez tonna, Ölçemez güýjüni milýon kilowat.

Söz — ýalaňaç pikre gyrmyzy dondur. Söz bar — kime şapbat,

Söz bar — kime bagt.

Dünýede iň beýik şypa şolaňky, Şatlygmyzy siňdirýäris şolara. Dünýede iň beýik jepa şolaňky, Hasratymyz siňdirýäris şolara.

Söz — bu gazap bilen çakan ýyldyrym. Söz — bu gyz näzidir, dürleň-dürüdir. Başarmasaň — ol öçügsi ýyldyzyň, Başarsaňam — lowlap duran Günüňdir.

* * *

Bireýýäm Gün ýaşdy, Garaldy dünýä Bakyp dur zemine müň gözli asman. Dostum, ýatyp bolmaz geçilen günden, Edilen işlerden bir söhbet açman.

Dury paýhas bilen, dury aň bilen, Ne iş etdik? Yza bir garaly biz. Kynçylykdan geçen bolsak sowulyp, Diňe özümizi ýazgaraly biz.

71

Ýagşylygmyz il içinde orun alar. Ýöne günä hakda dymmak gerek dal. Bu gün

günämizi ýazgaryp bilsek,

Erte

ikimize bolar minnetdar.

Paralleller kesişmeýär hiç haçan

Seniň ne dostuň bar, ne duşmanyň bar, Sen elmydam çetde, elmydam ümsüm.

Sende ne gahar bar, ne-de mähir bar, Sen salgymmy? Sen kölgemi?

Sen kimsiň?

Seniň ne ajyň bar, ne-de süýjiň bar, Il derdine ne agladyň, ne güldüň. Öz külbäňe daşap bilenňi daşap, Ýene bu dünýäden nägile bolduň.

Sen durmuşy syçan kimin gemirdiň, Seretdiň köpräk, arzan alarňa. Siňdirdiň öz ruhuň bar boşlugyny, Şikaýatlaryňa,

Arzalaryňa.

Il Fronta soňky nanyn emlände, Ýowuz günler düşeninde başyna, Sen beýikden beýik sütün dikeldip, Tikenek sim aýlap çykdyň daşyňa.

Biz

soňky pillämiz güýjümiz jemläp, Jepa çekip örboýmuza galypdyk. Ahmyr bilen: “Bu durmuşy ýene bir Kerpiç beýgeldäýsek” diýip ölüpdik.

72

Sen biz bilen bir köçeden ýöreýäň, Göräýmäge,

ýollarymyz bir ýaly. Emma syn edäýseň içginden-içgin: Sen bir başga

Biz bir başga dunýäli.

Ýok!

Sen günüň ýüzündäki menek sen, Bu gün sen perdäňi açýaň aç-açan; Seniň ýoluň

ýolumyza parallel!

Paralleller kesişmeýär hiç haçan!

* * *

Dünýede her kimiň öz gylygy bar, Oňatlary saýlap-seçgin — diýdiler. Edep-sypaýçylyk adamy bezär, Mydam gödeklerden gaçgyn — diýdiler.

Diýişleri ýaly, gaçdym-da ýördüm, Gödekligem meni kowlap ýörmedi. Ol öňümden çyksa, ýüzüm öwürdim, Oň nä derdi — asyl gaty görmedi.

Sypaýy diýlenler bolýar her hili Juda sypaýylar daşym aldylar. Duýman durka, kastlary bar ýaly, Sypaýlygmyň dulugyna çaldylar.

Sypaýçylyk bilen hormat etdiler. Sypaýçylyk bilen adym tutdular. Sypaýçylyk bilen arzan satdylar. Sypaýçylyk bilen etdiler baryn.

Soň ýene diýdiler ýanyma gelip, Mert ýigide näzik bolmak ýaraşmaz. Bardyr adamlarda şeýle bir gylyk, — Ajyň ýokmy — süýjüňe-de garaşmaz.

73

Eýsem, ýaranjaňlyk, öz külbäň küýi Göriplik hem juda-juda küteklik Ýaly gylyk-häsýet duş gelýän güni Iň ýaramaz gylykmydyr gödeklik?

Baş çykarmak gerek şeýle gylykdan, Näçe çuň düşünseň şonça-da ýagşy. Kebzä pyçak sokýan sypaýçylykdan, Tumşugyňa kakýan gödeklik ýagşy.

Eý, siz, sypaýylar, men taýa bakan Gelmäweriň leşger çekip, dökülip. Ýaşasyn hak üçin gulakdan çekýän, Göni göze bakýan sagdyn gödeklik!

Küteklik

Durmuş kämil dälmi? Ýa-da adamlar?!

Ýygnaklarda orta atylsa teklip, Ähli ýitilikleň örküne

agzy

Synan palta bolup urýar küteklik.

Haýran galaýmaly! Nirede bolsun, —

Ol ýitilik bilen geçir sözüni. Ýok. Küteklik kesip bilmäni üçin, Ýykyp-ýumrup, ykrar eder özüni.

Ol şeýle başarjaň, şeýle bir

ussat, — Umuman, öňünde durmak juda kyn, Walla, gür tokaýa taşlaýsaň, Şonam

Kütekligi bilen çapmagy mümkin.

74

Öňde-soňda düşünmeli ahyry!

(Muny wagtal-wagtal boýnam alýarys). Ýitiligi ulanmaly wagtymyz Kütekligi aýlap-aýlap salýarys.

Ol saňňy dişlerin syrtardyp çala, Haýbat atanynda kötekli güne, Oturanlar duýman elini çarpar Onuň örän ýiti kütekligine.

Ol özüniň kütekligin bilmez hiç, Bar bolsa-da şu gürrüň bar tarapda. Mundan uran kütek gyljynyň ujy Nämüçindir şaňlar durar arapda.

Emma kütekligiň bir täleýi bar: Ol sapyndan sypar gider iru-giç. Ýöne hyjuw bilen kütekligini Ykrar eder ýere düşerne deňiç.

* * *

Aty debsiläp çapma, Säher duman içinde. Goýber onuň jylawyn Özi serden geçende.

Şat günüňde şatdyr ol, Toýda şöhratyň bolar. Magşar günüň aglanlaň Birisi atyň bolar.

Bulaberme gamçyňy,

Köz galmasyn teninde,

Seň beren duzuň üçin

Alkyş bar her deminde.

Gamly güni kişňände, —

Eşidende ah sesin,

Gözün süpür, eý adam,

Olam adam ahbetin.

75

* * *

Gar ereýär,

Buz ereýär,

Geçenini buşlap gyşyň.

Adamlar ýeňil ýöreýär,

Seniň welin, şol boluşyň.

Howlular peselýär güller içinde, Adam indi ygtyýarnyň eýesi, Sykylyklap,

Ýeňil ädip geçende,

Görünýär adamlaň ýagty kellesi.

Adamlaň depesi direýär asman, Ýöredýärler oňatlygyň dinini. Sen bolsa, pikiri doňduryp duran «Birýusa» ýa «Pamir» holodilniga.

Adamlar ýaşaýar erkin, gurply, Şatlykda, haýyr işde hyýaly.

Seniň agzyň mydam mäkäm gulply, Millionerleriň haznasy ýaly.

Meniňki — bitinden, Seňki — ýarymdan, Men dur seçýän, Senem şerden seçýärsiň.

Meniň aňsat böküp geçýän ýabymdan Sen balagňy ele alyp geçýärsiň.

Biz söýgi siňdirdik işdir poema, Söýgüden, şatlykdan ýok bize doýma. Sen söýüp gördüňmi, bilemok, Emma

Seniň iniň ýetdi söýgiň boýuna.

76

Ýöne men düşünýän başga bir zada, Ol maňa asman deý ýagty hem aýan. Iňrik höküm ýöredende dünýäde, Sen öýüňde zaryn çekip aglaýaň.

Düşünýän — seňki kyn. Sen bagtsyz adam.

Saňa agyr, agza ýaşynyp ýaşmak, Biz ýaly dogumly,

Biz ýaly sada

Adamlaryň arasynda ýaşamak.

Adamlaň depesi beýgelip barýar, Bu hakykat, bu ajaýyp bir haldyr...

Biz saňa gynanýas. Haýpymyz gelýär.

Gynanylýan adam — hakyky däldir!

Toý

Şemala tutular Arryk peteke. Şuwlaýan sütünler, Artyk. Repetek.

Tejene çen, Guşgy.

Babadurmazdy —

Geçilen durmuşdyr,

Yzdadyr bary.

Ne seleň, boý alan Halyly öýüň, Peselen, daralan Ýalydyr öýüň.

Bir çilim çekersiň

Durarsyň ümsüm,

Içiňe çekersiň

Sorarsyň kemsiz.

77

Endamyň dynç alar,

Keýplisiň aman.

Keýwanyň ynjalar, —

Gelipsiň aman.

Ogulyň daşyňda,

Gyzyň daşyňda,

Aýalyň gaşyňda —

Gazyň başynda;

Sen hezil edipler

Garaýan wagtyň,

Melhemi ezipler

Barýandyr bagtyň.

Peri yzlap ýüz on Oýuň şorunda Tapsaň ony sen öz Öýüň töründe.

Ýene öňe. Öňde Ýollaryň daşy. Ine, öňde-soňda Toýlaryň başy!

Sygan aýaly

Köne jygyllykda atynyp şalyn, Diňe ile oňatlykda hyýaly, Üýşürip daşyna jemende baryn, Pal atýardy garry sygan aýaly.

Ellerimiziň aýasyna bakýardy,

Kä gaş çytyp, kä gülýärdi çylkasyz. Kellesin silkende oýnap-bökýärdi Ýarym aýa meňzeş gulak halkasy.

78

Gözläp tapyp kartlarynyň haçyny, Hemmä bagt isleýär uludan-uly, Sypap geçýär guran göwsün, saçyny Urşuň yz ýanynyň parahat ýeli.

Biz hemmämiz gussaly gün gelerdik, — Gelerdik ýanyna tukat wagtymyz. Bary-ýogy bäş manada alardyk Köňlümiz dirilden gymmat bagtymyz.

Ýurt bolsa o ýyllar gaýnap-joşýardy, Külden hem hesretden galýardy parlap. Kim duşanok, kim bagtyna duşýardy, Ýeriň ähli tarapyndan soraglap.

Jygyllyk gyzýardy, çykýardy serden, Her kim harydyny öwýärdi kemsiz. Deňi-taýsyz ynam satansoň, birden Bize gyýa-gyýa bakardy kempir.

Ol birden-ä otluçöpün ýakýardy, Birdenem ynanman bagtly kartyna, Gussa bilen aýasyna bakýardy, Bahyllyk edýän dek beren bagtyna.

Haçly karty il bagtyny tapýardy, Emma welin, öz oglundan derek ýok. Gadymlardan gelýän bir kada bardy, — Pal atýanyň paýyna bagt düşenok.

Iň elhenç, iň ajy hakykatdyr bu, Ile ynam paýlap gije we gündiz, Özüň paýsyz galsaň şol üleşikde, Geljege ynanman bagtsyz hem ýalňyz.

Pala biz ynandyk çynymyz bile,

Ol köpbilmiş — oňa bar zat aýandy

...Asfalty süpürip köýnegi bile Barýan gara şol betbagt aýaldy.

79

Ynanjaň gyz

On ýyl geçdi gün ýaly,

Oýlanýaryn sen hakda,

Ynanjaňdyň gar ýaly,

Eräp gitdiň dodakda.

Saňa, «Soltanym!» diýip,

Umyt baglapdym göge.

Ynanjaňdyň ýagyş deý,

Siňip gitdiň topraga.

Sen ynanjaň gözeldiň,

Bakardyň sen uzaga.

Sen ynanjaň durnadyň,

Düşdüň ýerde duzaga.

Düşüberdiň, kän düşdüň, Düşüberdiň ýene-de. Şeýdip, ýerde düşündiň Hile diýen senede.

«Men seni söýýän!» diýip, Bir gün çökdüm dyzyma. Bakdyň sen gussa bilen Meň ynanjaň gözüme.

Diýdiň: «Sen belent söýýäň,

A men pesde otyryn.

Git, oglan, deňiň gözle,

Saňa hesret getirin!»

Rus halk aýdymyna öýkünme

—Synym düşdi saňa, oglan, Derdiňe derman bolaýyn. Äkit oglan, äkit meni, Wepaly aýal bolaýyn.

80

—Äkiderdim, näzenin gyz, Ýöne diňle beýanymy: Ýedi ýyldyr bagry girýan, Gözi ýolda aýalymyň.

—Synym düşdi saňa, oglan, Suwsaňda derýa bolaýyn. Äkit, oglan, äkit meni, Jana-jan uýaň bolaýyn.

—Äkiderdim, näzenin gyz, Ýurdumda çaýkanýa derýam. Ýedi ýyldyr bagry girýan, Gözi ýolda ýalňyz uýam.

—Synym düşdi saňa, oglan, Sensiz sargaryp-solaýyn. Äkit, oglan, äkit meni, Gapyňda gyrnak bolaýyn.

—Aýaklary misli gazal, Bedewimiň gözi ýolda, Sowul ýoldan, näzli gözel, Gyrnak söýülmez biz ilde.

81

Epitafiýalar

I

Bärde şahyr ýatyr, — Baýryň ýüzünde, Az ýaşady pahyr, Çykardyk ýatdan. Keseli ne erbet — Gutardy bende Uzaga çekmedik Ýeňil şöhratdan.

II

Mundan müňläp tomaşaçy gaçýardy, Okapdy ol ýüzläp roluň imanyn. Režissýorlaň näçesini göçürdi.

Iň esasam, öküz ýaly içerdi. A siz bolsa bu pahyra Ukypsyzdy diýýäňiz.

Myhmançylykda aýdylan tost

Entek sadalykdan zyýan çeken ýok, Sada bolsun ogulyňyz, gyzyňyz. Geçsin ýazlaryňyz hereket bilen, Bereketli gelsin tylla güýzüňiz.

Törüňizde hemişelik guralan Ýumşak sallançagyň ýatmasyn bady. Saçagňyzda çörek, duz haltada duz, Sönmesin ojakda ojaryň ody.

Duluňyzdan gelin baksyn Aý bolup, Tüýnügňizden gelin bolup Aý baksyn. Ýaman niýet bilen işikden giren — Ýagşy niýet bilen işikden çyksyn.

82

* * *

Maňa öwran-öwran Diýdiler: «Ýigit, Sen durmuşy öwren, Sen durmuşa git.

Şäherde güýz, gyşy Geçirmä derek, Gidip bu durmuşy, Öwrenmek gerek!»

Düşünemok aýan, Duşünemok hiç. Men nirde ýaşaýan Şu wagta deňiç?

Men haýsy duzakda, Haýsy ýoldakam? Durmuşdan uzakda Niçik ildekäm?

Aslynda, durmuş nä? Manysy näme? Onuň gurluşyna Kyn düşünäýme.

Belki, durmuş diýen Meniň özümdir? Halal duzum iýen Ogul-gyzymdyr?

Belki, şäherimdir, Belki, köçämdir, Eken nahalymdyr, Öýde keçämdir?

83

Uruşdan söz açýan Syrdamdan syrdam — Belki, ol köp içýän Meniň goňşymdyr?

Belki, ol odumdyr Murtlary towly. Belki, ol Nazymdyr, Hikmetiň ogly?

Belki, ol gapymdan Akýan suwumdyr? Oňatlyk hakynda Hoş arzuwymdyr?

Taldyr derekleri Synlap durşumdyr? Düýpsüz ýürekleri Gorjap ýörşümdir?

Belki, durmuş diýen Duýgy-serimdir? Meniň örän söýen Adamlarymdyr?

Maňa öwran-öwran Diýdiler: «Ýigit, Sen durmuşy öwren, Sen durmuşa git...»

Ýurdundan kowulan Bir aşyk deýin, Men bulardan geçip, Nirä gideýin?!

84

* * *

Iki zat erklidir, ýeriň ýüzünde. Olara erk eden bolmandyr heniz, Birisi şaý-sepe beslenen gije, Biri haýyr-şere beslenen gündiz.

Ýene bir iki zat erklidir juda, Şolar bilen ýetýäs sapaly güne, Birisi dünýäniň görki söýgüdir, Biri bu dünýäniň gymmaty ene.

Ýene iki zadyň güýçlüdir erki, Olar gapy kakman geler her mahal: Biri seniň üçin baş goýjak dostuň, Beýlekisi başyň aljak şum ajal.

* * *

Adam ölýär,

Şeýdip ýapylýar perde. Ölen däl,

diriler galýarlar derde. Ýöne ölen adam

ölerine çen

Tanyşýar dünýäniň geçmişi bilen. Gije-gündiz kitaplara bolup ýar, Geçmiş bilen-taryh bilen ýaşaýar Gomer bilen ýaşaýar,

Baýron bilen ýaşaýar, Pyragy, Lenin bilen — Bary bilen ýaşaýar!

Bulam az deý ol oturýar oýlanyp, Soňra gelejege çykýar aýlanyp. Ençe ýyldyzlaryň dünýesin açýar,

Soň ol ýyldyz bolup, süýnýär-de geçýär.

85

Adam ölýär,

Şeýdip ýapylýar perde. Adam az ýaşaýar Kän ýaşan Ýerde.

Gözleg

Durmuş misli gözýetim, Gözýetimiň çägi ýok. Men elmydama gözledim, Gözlemegiň çägi ýok.

Näçe ýol bar, ýodalar, Beýiklik bar, çuňluk bar Emma ýürek ot alar, Seniň, seniň nämäň bar?

Çagyr meni, gözýetim, Agyr işe baş goşdum. Öz ýodamy gözledim,

Öz ýodamdan daş düşdüm.

Döwýänleri söýmeýän, Göripleri has beter Diýýärler: «Seň gözleýän Ýoluň nirde ahbetin!»

...Kyn pursatda kim-de kim (Parhsyz — goja gözelmi), Unudyp özge zady

Alsa ele gazalmy,

Begenjini sözlese,

Gynanjyny sözlese,

Goşgym bilen gürleşip,

Dertdeşini gözlese.

86

Özi üçin bir ýerde, Ýatman uzak gijeler, Bilse galýanmy derde, Ylham joşar, güýç alar.

Derde goýup, igeläp

Göripleriň toparyn,

Kyn gününde adamy

Men gözlärin — taparyn!

Diňlär meni şäherler,

Diňlär meni obalar.

Ine, meniň çuňlugym,

Beýikligim şu bolar!

Topragym

Seniň duzuň iýdim, nanyňy iýdim, Galplygam etmedim, hudaýa şükür. Käte göge galdym, kä gökden indim, Emma hiç ýitmedim, hudaýa şükür.

Ilkinji sözümi senden başladym, Duzuňy syladym — ýalan ýazmadym. Diňe seniň gyşyň bilen gyşladym, Diňe seniň ýazyň bilen ýazladym.

Ýitirenmi seň goýnuňda ýitirdim, Tapanymam seň goýnuňda tapdym men. Sen bolaňsoň dünýä akyl ýetirdim Onuň ähli peslik, şatlygy bilen.

Hol, gaýanyň eteginde oturan Bagyň deňesinden tabytly geçdim. Ýene bir gün, gökden sowulyp duman, Şol bagyň düýbünde al şerap içdim.

87

Nirä gitsem, meniň bilen bolduň sen. Sen, seretsem, öňki süňňüm ekeniň. Çalyşman daş ýurduň gülleri bilen Aýakda yz goýan seniň tikeniň.

Minnetdarlyk sözi sada bolarmyş, — Ýollaryň ak bolsun, uzaga gitsin. Baky uka batsam bir gazaply gyş, Seň goýnuňda ýatmak miýesser etsin!

Sazlaşyk

Goý, ýazsynlar gussa çekýäň kän diýip, Näme, ýürek kada garap durmaýar. Serediň çalymtyl, beýikden-beýik Asmany gulaçlap ötýär durnalar.

Güýz ýene endikli elleri bilen Ýolupdyr şahadan ýapraklaň baryn, Tankyt ediljegmi bilsem-de, ýene Güýz bilen oturyp gussa çekýärin.

Bu gussa durlaýar, saplaýar meni, Ähli geçenime nazar aýlaýan. Seredip otursam, şeýle gussada Geçen ýoluň görner eken has aýan.

Ýüregime ýassyk edip gussany, Geçen hakda oňa sorag berýärin. Her halda ýaşlygym güňläp geçipdir, Men muňa sähelçe ökünmeýärin.

Günleriň şat gülküsini bölüşip, Aglana teselli berip ýetişdim. Aýly gije uly aýyň gaşynda

Aý jemally ýarym bilen öpüşdim.

88

Gördüm menem ýigrim bäşiň içinde:

Güýz gelýär — ýapraklar, meýdanlar solýar» Ýöne iň beýik zat: adam durmuşyn, Kalbyny beýgeldýän eserler galýar.

Häzir bolsa, bu paýhasly güýz bile. Ýumşak gussa çekýäs, sözsüz sözleşip. Ýaşasyn adamyň hem tebigatyň Arasynda güňläp duran sazlaşyk!

* * *

Ajap syýahatda boldum diýdi ol, Goýmady gürrüňin goýmaly ýerde. O nähili ajap syýahatmyşyn —- Ýedi gün asmanda?

Sekiz gün ýerde?

O nähili ajap syýahatmyşyn? Bärde-aeroportda uçara münse, Alty ajap ýurdy ýatyp geçirip. Ýedinjiniň wokzalynda oýansa.

O nähili ajap syýahatmyşyn?

O nähili ajap? — Sowal berýärin, — Ýedi mawy deňzi ýatyp geçirse, Oň üstüne ýene ýetmiş derýany?

Aşakdaky täsin baglaň, metjitleň,

Eşitseň ýokarda diňe myş-myşyn,

Otlar bilen bejertmeseň ýaraňy,

O nähili ajap syýahatmyşyn?

Şat zeminde goýup oba, şäheri, Gülleriň agyny, gyzyl, sarysyn, Sen sesdenem ozýan çaltlyk bilen Öz ömrüň deňinden geçip barýarsyň.

89

Çaltlyk bilen köp işleri etse bor, Ýöne şol çaltlygyň bir emmasy bar, Ol dünýä,

adama düşünmekligiň Deňinden,

deňinden,

deňinden barýar.

Sen görmän geçýärsiň Seň üçin dörän

Uçmaha ýat, Ereme ýat gülleri. Ýüzüňi sypasa, ýygyrdyn ýazjak Otdan hem toprakdan dörän ýelleri.

Çaltlygyň gylygy: ýagyşlar ýagsyn, Adam hesret çeksin, ýagsyn akja gar. Party ýok,

ol juda zerur zatlaryň

Deňinden,

deňinden,

deňinden geçýär.

Gije-gündiz uçýar, uçýar adamlar, Lezzet alyp motorlaryň heňinden Dur sen,

Saklan, tizlik söýen Adamzat, Geçäýmäwer sen öz bagtyň deňinden.

Daglar

Muhammetýar Repowa

Dünýämiziň örki, gögüň diregi, Bardyr tomaşaly saparyň, daglar. Bu gün saňa örkläp däli ýüregi, Senden uly kuwwat taparyn, daglar.

90

Etegiňde iller mekan tutdular,

At çapyp, ýaý çekip, peýkam atdylar, Söýüşdiler, uruşdylar — ötdüler, Menem seni söýüp ýeterin, daglar.

Men-men diýip daga köňül bagladym, Seni görüp, kiçiligme agladym, Boýumy boýuňa deňän halatym, Toba edip öňüňde çökerin, daglar.

Niçe danalaryň sözün eşitdim, Betpälleri öz päline duş etdiň,

Bu gün gelip meniň ýakamdan tutduň Saňa näme diýip öterin, daglar?

Syn et ummanlaryň gözel görküne, Beýik binalaryň synmaz örküne. Ýamanlygmy goý özümiň erkime, Ýagşylygmy welin, aparyň, daglar!

Ilkinji gar

Ýer nirde? Gök nirde? Bilip bolanok, Baky ilkinji gar ýagýardy ýene. Onuň ýerde dynnym ýaly kasty ýok, Gyz ädimi bilen düşýärdi ýere.

Jaýlar, pyýadalar, awtobuslaram Ilkinji gar üçin şadyýandylar. Keýpihonlar näme, sussupeslerem Bary şu gar bilen ýaşaýardylar.

Asman altyn açaryny aldyryp,

Gar däl, ýyldyz dökýän ýaly bu taýa,

...Paltosynyň ýakasyny galdyryp, Ýigdekçe barýardy wadaly jaýa.

91

Ilkinji söýgüsi ýumşakdan-ýumşak Ilkinji gar bolup inýärdi gökden. Gar onuň ýoluna boljakdy düşek, Ýöne düşeklige ýetişenokdy.

Ilki ýeriň, soň asmanyň zürýady Geçip bilmän ýylylygyň deňinden, Ilkinji gar, pagyş-para erýärdi Ýüzleň, elleň, ýeriň ýyly deminden.

Bu gar birinji däl, däldi müňünji, Ol ýyllaň hasabyn undup ýagýardy. Ol kimiň birinji, kimiň ýüzünji, Kimiň bolsa, on ýedinji garydy!

Şu gar üçin göwünlermiz ynjaldy, Geçenem, geljegem jem boldy bizde, Dünýede hemme zat ilkinji boldy — Garam, Bagtam, Gaýgy-hasrat, Hoş söz-de!

Maşynlaryň öl köçeden barşyny, Beýik penjireleň akja perdesin, Gögüň dynman elek eläp durşuny, Bagşyň barmak basan şirwan perdesin,

Öňler müňläp kişi görenem bolsa, Öň duýanam bolsa, müňlerçe ýürek, Olary, hut ýaňy dörän mysaly, Görüp bilmek gerek ilkinji gezek!

Aýlan sen, pyrlan sen bolmasyn ünjiň, Gyz ädimi bilen düş ýere sary,

Öten ýyl ilkinji, Bu ýyl ilkinji,

Soň ýene ilkinji müdimi garym!

92

Gar

Gara-gara gargalar Gar-ga-ýar:

«Biz gonaýsak,

garalar

Gar! Gar! Gar!»

Gonýar gara gargalar, Gara gargalar. Dogrudanam, garalýar Gar! Gar! Gar!

Gara-gara gargalar Kakýar heşelle: «Bar gar garalar Garga gara düşende!»

Agşama çen garalýar Gar. Gar. Gar. Garaňkyda gargalar Ýerinden örýär.

Olaryň täk biri Bolsa-da iş kyn, Şol otyr, ak gary Garaltmak üçin.

Gijäniň aýazynda Gazaplydyr gar. Garga aýagyndan Beýnä çen doňýar.

Ertesi gün ir bile Köçe süpürýän Gara gargan gargany Oklaýar bir ýan.

93

Gara-gara gargalar Şahadan örýär. Gara gargan

garganyň

Maslygyn görýär.

...Günde gara gargaýar Gargalar: «Gak!

Gak!» A gar bolsa, elmydam Ak!

Ak!

Ak!

Orak

Iňrik garaldy-da, ýyldyzlar ýandy, Hemme zat parahat dem alýar indi.

Gündiz bugdaý orlup, joş uran ýer hem, Gara şalyn egne atypdyr bu dem.

Gijeler ne gözel söýgüli maýda, Gökde egri orak mysaly Aý-da

Bugdaý orlan ýere hyrydar bakýar, Hem ol gussa bilen şeýle ah çekýär:

«Düşsedim boşlukdan, ah, şol ýere men, Orardym bugdaýy tä daňdana çen»

* * *

Deňiz başda gök däldi-de, mawudy, Soňra agşamara elwan öwüsdi. Äpet tolkunlary göge towusdy, Deňiziň halyna göwnüm awady.

94

Köňlüni gynaýan uly zat hakda, Güwwüldäp-güwwüldäp sözleýän ýaly, Maňa düşün, düşün diýýän mysaly, Kiçelýärdi,

Ogşaýardy aýakdan.

Şonda synlap bir naýynjar sypatyn, Ýürek bilen eşdip köňülde zaryn, Deňiz däl-de,

Bu ümmülmez jandaryň Köpürjikden dörän ýalyn sypadym.

Birden rahatlandy meniň bu raýat, Agşam gelip,

Dökdi oňa pişmesin.

...Eger deňze gerek bolsa hemaýat, Onda adam ogly näme işlesin?!

Sonet

Deňiz gözýaş dökýär, deňiz aglaýar, Üç gündür deňiziň hiç karary ýok Deňiz aýralyga bagryn daglaýar, Ol Aý ýaryn bagra basyp bilenok...

Üç gündür asmany çal bulut büräp Deňziň bu halyna gülüp gözleýär Üç gündür deňiziň bagryn paralap, Onuň gözel Aý ýaryny gizleýär.

Deňiz-de ah urup diýýär: «Eý, şemal, Şu çal buldy kow-da, rehim et jana!» Deňiziň nalyşyn eşidip şol hal Şemal çal buludy kowýar ummana.

Gözel Aý asmandan deňize düşýär, Deňiz ýaryn bagra basyp, köşeşýär.

95

* * *

Ala gözli Maral gaýadan gaýtdy Gün nuruna al öwüsdi alkymy. Soňam esli salym ýaňlandy durdy, Bir elhenç gümpüldi säher salkyny.

Bu goha çalaja tisginen owlak Howlukmady, äwmän ýerinden turdy. Soň jülgäň düýbüne — bir gara gorpa Geň galyp, geň galyp garady durdy.

Birdenkä-de diriň-diriň bökjekläp, Başlady ol bir günäsiz oýuna. Özün goýup gaçan eňäň yzyndan Bökdi keýp bilen jülgäň teýine...

Ýazlarym

Durna, jümjümeli, älemgoşarly, Ülkäme toý bolup gelen, ýazlarym, Edepli-ekramly gunduz goşarly, Bäs edişdiň gyzlar bilen, ýazlarym.

Çaga bolup, ýaýlalaňda oýnadym, Ýigit çykyp, görmegiňden doýmadym. Kämillikde Şygrystanda ýaýnadym, Ýylda ussat bolup gelen, ýazlarym.

Diriliş sen, galkynyş sen, durmuş sen, Guşa ganat, bize ylham bermiş sen, Elwan köpri gelejege geçmişden, Çyn aşyga döwran bolan, ýazlarym.

Göz aýladym bu gün ýakyn-daşlarym, Begenjimden gök diredi başlarym. Söýenim, sylanym, deňi-duşlarym, Aman eken ilen-çalan, ýazlarym.

96

Sen bir jadygöý sen, giden bir many, Özüň bilen ýazlaşdyrdyň ynsany, Maňa il-günümiň şöhraty-şany Nesip etsin seniň bilen, ýazlarym.

* * *

Guşlar bilen söhbet açdym

Men bakylyk barada.

Ine, şu ullakan zemin

Hemem şu asman arada.

Dostlaryma sarpa goýdum, Elýetmez gyzlary söýdüm, Baş ýalaňaç gezdim garda, Ine, şu ullakan zemin Hemem şu asman arada.

Ýok, gykuwlap däl-de, aglap Geçeninde jiger daglap, Düşündim men durnalara Öz köňlümem ahy-zarda, Ine, şu ullakan zemin Hemem şu asman arada.

Her näme diýsegem, dostlar, Göterilsin bu gün tostlar! Çünki ýaşamaklyk hezil Gan urýarka damarlarda, Ine, şu ullakan zemin Hemem şu asman arada.

Gussa batmak nämä derkar! Şatlanmaga hakymyz bar. Gam çekeris biz aňyrda, Biz, entek diri ahyry

Ine, şu ullakan zemin Hemem şu asman arada.

97

Ýöne ulurak bolalyň, Uludan tälim alalyň, Söz açsak näme barada, Çünki, kiçi bolmak — günä Ine, şu ullakan zemin Hemem şu asman arada.

Iki agaç

Agaç agaja bakar, Arasyndan suw akar. Akar üçin parhy ýok, — Ikisinem deň ýakar.

Ikisi-de deň öser, Başyn sypap ýel öser. Daş-töwerek guwanar: «Ösüşleri ne ýeser!»

Akar akar-da gider. Baryp bir teşnä ýeter. «Haýsy kenar gowy?» diýp, Agaçlar pikir eder.

Örüsi ýaýrap gepiň, Wagtyny alar köpüň, Çep kenar saga zardyr, Sagam zarydyr çepiň.

Olar miwe getirer, Emma gamly oturar, «Oň kenary gowy!» diýp, Aglar, ömrün ötürer.

98

* * *

Guý, ýagyş! Eziber tallaň saçlaryn, Geliber müň ýylky ýollaryň bile. Ýöne dag daşlaryn alyp gaýtma, Dag başynda ýatan silleriň bile.

Guý sen, ikiýana bulap baglary, Böwri ýarylana dönsün bu asman. Baglar buýmaz ýagşyň ýagany bile, Ýagşyň döwen güli guramaz asla.

Nämüçindir özüm bilip bilemok. Sen gökden ineňde batýaryn gama. Bir dilegim, ýüregimde gat ýasan Geçen günleň ýatlamasyn gozgama.

Ýada salma çagalygyň günlerin, Döwür geçdi «ös, saçym, ös saçlykdan». Ikibaşdan, gözün baglap enemiň, Aýakýalaň, başy açyk daş çykman.

Sen tans oýna belent jaýlaň başynda, Suw-sil et asfaltly daş-töweregmi, Hemem ilkidurmuş päkligiň bile Durla meniň bu şäherli ýüregmi.

Guý sen ýagyş! Güwläp-güwläp geçeňsoň, Beýhuş eder biziň şäherli seri.

Şäheriň çetinde asfalt gutaryp, Aňyrda sähranyň başlanýan ýeri.

Şäher tarapyndan gelýän binalaň Sesin eşdip çigildem hem jümjüme, Ýol berer «Ýollarňyz ak bolsun» diýip. Bu beýik hem Adalatly hüjüme.

99

Häzir bolsa, guýuber sen joş bile, Ýöne daşy düňdermesin silleriň. Durlaber sen bu şäherli ýüregmi Hemem jümjümäniň uzyn tellerin!

* * *

Göz aýla dört ýana — gül depe-düzüň! Seretseň asmana, görünýar ýuzüň!

Ol bir özbaşyna elýetmez umman, Göge daş oklasaň, döwüljek asman!

Şapak deý doglupdyr elwan gülälek. Başyny egip dur, «ýol» diýýän ýalak!

Göge daş oklamak, ýolamok güli. Olardan zyýan ýok, dogry-da weli!

Orýaryn ekenmi, oranmy iýýän, Özüme edenli, gujurly diýýän.

Artyk bagt barmy — sähraňa barsaň, Asmana seredip, ýüzüňi görseň!

* * *

Baharda gül ýagdy, Gyşda garymyz.

Güýzde gussa batdyk durna geçende. Biziň täleýlermiz,

Ykballarymyz

Aýlanyp dur dört pasylyň içinde.

Hiç zat täzelik däl ýeriň ýüzünde, Täzelik däl baglaň şaggyldap durşy. Täzelik däl çal asmanyň düzünde Gaýdyp gelmek üçin

Durnalaň barşy.

100

Ýöne baglar maňa saýasyn gerdi, Ynam gördüm ak durnalaň gözünde. Düýn söýgülim menden ýüzün öwürdi — Köne zat ýok eken ýeriň ýüzünde.

* * *

Neneň oňat!

Şol ýagyşlar ýagyp ýör,

Şol güller gülleýär, türkmen düzünde. Şahyr söýgi setirlerin ýazyp ýör, Senem ýaşap ýörsüň ýeriň ýüzünde!

Neneň oňat!

Bu säherde gussam ýok,

Güllerde damjalar — misli bir dürler. Men saňa ýer-gögi peşgeş beremok, Geçdi oňa ynanylýan döwürler.

Men diňe ýagyşmy, tupanmy, duman, Parhy ýok, şadyýan, gussaly günde, Minnetdar,

Minnetdar saňa sag-aman Ýaşap ýöreniňe ýeriň ýüzüňde.

Güýz donun geýipdir türkmen düzleri, Baglaram sypaýy — miwe bişende. Barha az aýdylýar söýgi sözleri, Barha köp oýlanýaň iňrik düşende.

Neneň oňat!

Täze güller açylsa,

Güle yhlas eden türkmen düzünde, Hüwdi bolsa, çörek bolsa, gün bolsa, Senem ýaşap ýörseň ýeriň ýüzünde.

101

* * *

Sähra ýyldyzlary öçdi bireýýäm, Gyzaryp başlady baglaryň başy. Guşlar göçdi meýlisinde bu dünýäň, Jürküldä öwürip töwerek-daşy.

Bolmajysy boldy garagol serçe, Torgoýam joş bilen asmana galdy. Zeminiň söýgüsi sygmansoň içe, Tebigat gürläýjek, gürläýjek boldy.

Köpden bäri ýüreginde gizlenen Syryn giň jahana jar edýän kimin, Öz guşlary, oty, şemaly bilen, Öz ene dilinde gepledi zemin.

Ne bir hile bardy onuň sesinde, Ne birne ýaranmak hyýaly bardy. Geçmän kalbyndaky çyn höwesinden, Ol diňe öz diýjek sözün diýýärdi.

Ol diňe esasy, uly zat hakda, Bakylyk barada aýdýardy aýdym. Şäherem tüsseläp örän uzakda, Bärik — sähra tarap ädýärdi ädim.

Diýdim: «Men bir seniň bagyňda ýaprak Aç, köpi görmedik batyl gözlerim. Öwret maňa öz diliňi, eý toprak,

Aç syryňy ol elýetmez sözleriň!?»

Toprak jogap berýär: «Gögele oglan, Kim sen? Neçün beýle hyýal gurýarsyň? Sen öz büdür-südür mukamyň bilen, Meniň owazymy bulaşdyrýarsyň».

102

Ahyry dolanýan öz tünegime, Ýürek saz çalanok. Ýürekde joş ýok.

...Meňzäsim gelenok öňküligime, Bu topraga bolsa, meňzäp bilemok.

* * *

Gäwersiň düzünde bahar şoh bolup, Çygly otlar billeriňe ýetende, Ýuwa, jümjümeler «Dadyp geç» diýip, Seniň aýagyňa badak atanda,

Güller suwly okarasyn güjeňläp, Galdyrap, buldurap bakanda size, Suwuny içmersiň, emaýlyk bilen Ony nurlar edip serpersiň ýüze.

Ine, şonda

Birden durlanar ganyň, Ýadawlyk, oýlardan azat bolar ser. Şäher şowsuzlygy,

Ýeňilişleri

Juda,

Juda,

Juda ownuk görüner.

Geçmişiň tozanyn silkip üstüňden, Geljegňi sähranyň ýüzünden okap, Ýagyş geçenden soň çyrmaşan ota Ýatarsyň,

Ýatarsyň ýüzüňi oýkap.

Düşünersiň bu topraga, bu dünýä, Şoň päkligi bilen senem borsuň päk. Tämizlik,

Elýetmez gözelliginden

Başga onuň dynnym ýaly kemi ýok.

103

Ýazyp seniň maňlaýdaky gasynňy Sähranyň üstünden öwsende ýeller, Sen bu dünýä ýaňy inen mysaly, Täzeçe ýaşasyň,

Söýesiň geler.

Bu sähra,

Bu uçmah bejerýär bizi,

Bizem söýgimizden berip aklygyn, Bu ýaşyl ummana siňip gideliň Hem bolalyň bir bölegi päkligiň!

Baharyň işi

Bahar säher bilen başlady işe, Ak süýt guýdy erikleriň üstüne. Baldaklary gök reňke boýady, Gülälekler al öwüsdi dessine.

Ellerinden dür dökülýän baharyň, Nepesi durlady çygly howany. Soňra syryp gök ýüzünden buludy, Mawy reňke boýap çykdy asmany.

Mawy gözlem şu asmanyň aşygy, Şoň reňkinden akyl-huşum göçendir. Belki, martda sallançakda ýatyrkam Gökden daman iki mawy damjajyk Gelip meniň gözlerime gaçandyr.

* * *

Asmanyň manysyn, dünýäniň syryn Durnalaryň setirinde okaýan. Ýetmiş ýyllap aýra düşen mysaly, Çygly ota kükregimi oýkaýan.

104

Bag astynda göge garap ýatyryn, Düşek edip ýaş maýsaly topragy. Barmaga gök ýuwa sarap ýatyryn Men — dünýäniň daragtynyň ýapragy.

Unudýan özümi. Unudýan bada. Ýaşyl tebigata siňýän-de gidýän. Baky tebigatda,

Baky dünýäde,

Özümi gül, toprak, maýsadyr öýdýän.

Juda ir höwrükdim ýaşyl baglara, Sähranyň üstünden öwsen şat ýele. Şoň üçinem gussa batan çaglarym Keselmi bejerýän tebigat bile.

Garylýan dünýäniň baky sazyna, Deňiz bolup güwwüldeýän, güňleýän. Goşulyp baldaklaň ýaş owazyna

Hiç wagt kesellämok, Hiç wagt ölmeýän.

Adam ölüm diýip tapypdyr bir zat, Ölüm näme?

Tebigata garylmak,

Bahara gül bolup getirmek şöhrat Daň-säherler pyntyk bolup ýarylmak.

Dostlar näme,

Giden günüň atlarlar,

Birnäçe gün seni ýatlar-köýerler. Çyn ýürekden köňüllerin daglarlar Soňra?

Soňra aglamasyn goýarlar.

Ýöne ýyllar geçip, üýşüp deň-duşlar Gök otuň üstünden basanda gadam Otlar olaň aýagyna çyrmaşar,

«Saklan! — diýýän ýaly — mähriban adam.

105

Keýpiňiz neneňsi? Barmydyr bir tap? Gezip ýörmüsiňiz başlaryňyz jem?!» Emma şol otlaryň ýüzüne garap, Mendigimi bilmez olaň birisem...

Güýz bilen söhbet

Syr alyp syr berişýän Söwer dostuma meňzäp, Kakdyň ýene gapymy, Meniň paýhasly güýzüm. Ýene duýgy köňülde Oýandy müňzäp-müňzäp, Duýgulaň agramyndan Epilip barýar dyzym.

Güýzüm! Güýzüm! Sen edep, Sen bir nusga, sen many, Açýan seniň öňüňde Syrlarymyň baryny.

Sen dumanly topragyň Hem çal siňen asmanyň Bile meniň köňlüme Saçýaň paýhas nuruny.

Düşünýärsiň: güýz pasly Ahyret däl, öçmek däl, Sowap barýar asmanda, Ýogsa, hanha sary Gün Güýz diýen — sahylykdan, Nur eçilmekden nyşan, Biziň mydam sahylyga, Nura mätäç jahanda.

106

Düşünýärsiň: şöhrätsyz, Ýörenlere şan-şöhrat, Atsyzlara oňat at, Tapsyzlara tap berseň, Maksatsyzlara maksat, Myratsyzlara myrat, Köňülleri körlere

Bir dana kitap berseň.

Seljerseň görip meýin Dosty-ýaryň meýinden, Ynsap, hakykat bolsa Ähli baýlygyň — malyň Sözler birden ýarylsa Ýürekleriň teýinden, Güýzän güýz ternelerniň Täsin ýarylşy ýaly.

Güýzüm! Çigrek gijeleň, Şemal şuwlap geçende, Birden düşýär ýadyma Neresse dosty-ýarlam. Gör, olaň näçesi ýok Az salymyň içinde?! Şoň üçin gadryn bilýän Şindi jahanda barlaň.

Törpüle sen duýgymy, Goý, inçelsin — men kaýyl. Bolsun ýakynyň-ýadyň Agysyna dözümsiz, Seniň görküňe maýyl, Seniň erkiňe maýyl Günlem, şatlykdan ýaňa Goý, üzülse üzülsin.

107

Ýapraklaryň basgylap, Ýuwaş ädimläp barýan, Şuwwuldaýar gam bolup, Çigrek şemal şahada, Güýz diýen sahylykdan, Nur eçilmekden nyşan, Biziň mydam sahylyga Nura mätäç jahanda.

Durnalar

Birden gök asmana dikildi gözüm. Ah, ol görnüş! Gözüm nämeler görýär. Gül düzüň üstünden düzümde-düzüm, Göwnüňi göterip, durnalar barýar, Her ýyl syn edýärin men bu görnüşe, Her ýyl gözlem şu görnüşden doýmaýar. Durna geçýär... misli adam durmuşy. Durna geçýär... geçmesini goýmaýar.

...Adamlara hiç etmändim erbedi, Ýagşylygy bolsa az etdim juda. Köçede maksatsyz entäp ebedi, Tekepbirdim. Düşdüm dostlamdan jyda. Hiç kim maňa erbet adam diýmedi. Ýöne ýagşam diýmediler, elbetde.

Şeýle agyr jeza meni gynady. Şeýle jeza goýdy meni ezýetde.

Köp ýalňyşdym. Bu ümmülmez dünýäni, Kitap däl-de, ýalňyş bilen öwrendim Durnalar!

Durnalar! Ine, şuň ýaly

Ýollar bilen sizi garşylan mendim. Öňem uçupsyňyz hatarma-hatar, Ýene uçarsyňyz uzakdan-uzak.

Ýöne bir gün meňem ahyrym ýeter, Bir gün ajal gurar ömrüme duzak. Oňat bilýän, menden soňam aýlanyp Geçersiňiz. Şu akym bir durmasyn.

108

Ine, şu ynanja mäkäm baglanyp, Kükregimde ýürek goýar urmasyn. Ýöne az ýalňyşsyn menden soňkular, Ýöne durmuş gara günler görmesin. Durna geler!

Durna gider! Durna ger!

Il daş çykyp garşy alar durnasyn!

...Her ýyl syn edýärin men bu görnüşe, Her ýyl gözlem şu görnüşden doýmaýar. Durna geçýär... misli adam durmuşy, Durna geçýär... geçmesini goýmaýar.

Güýz peýzažy

Şeýle bir çuň güýz gününiň peýzažy, Bu görnüşi diňe dana okýandyr. Küteldipdir günüň tylla tyglaryn Üçünji ongünlüginde oktýabr.

Baryp gözýetimiň sütünne çenli, Sähra sary donun bürenip ýatyr. Baglar ýere gaçýan ýapraklarynyň Yzyndan ses-üýnsüz seredip otyr.

Penjireden düşýän solgun yşyga Yhlas bilen elleriňi çoýýarsyň. Bu gün köňüldäki şatlyk-gussany

Sen öňküden has çuňurak duýýarsyň.

Sag bol, güýzüm, näzik duýgulaň üçin, Açdyň ýürekdäki syrlary bize. Ýazdyň köňüllere belent aýdymy Aglap geçen durnaň perleri bile.

...Tebigat toý tutdy baharda-ýazda, Meýlisinde näz-nygmatyn eçilip, Indem sary ýapraklaryn manat deý Otyr toýuň hasabyndan geçirip...

109

Güýz gijesi

Ýakanok köňüle güýzüň şemaly, Noýabr gyş geljegini buşlady. Ikindin kölgeleň uzaýşy ýaly, Ýene-de gijeler uzap başlady.

Kelläňi sokmaga tapaňok deşik. Nädip geçirmeli soňsuz gijäni. Ýa keýwanyň bilen süýji gürleşip, Sanap çykmalymy güýzde jüýjäni.

Ne gapyň kakylýar, ne-de penjiräň, Howadanam beter ýüzüň gamaşýar. Şeýle günler, meniň çakyma görä, Sen birine, birem saňa garaşýar.

Otuz üç ýaş köňle müň gussa salar Daşarda çygly ýel gitdikçe güýjär. Bu şeýle bolupdyr. Şeýle-de bolar: Günleriň gysgalyp,

Uzalýar gijäň.

Durna

Ak asmanyň giňligin, Güýzüň reňkin halaýan. Ömrümiň her ýylyny, Durna bilen sanaýan.

Boýun egip dünýäde

Höküm sürýän şol kada,

Gykuwlaşyp durnalar

Geçip gider Ýefrata.

Gözi bilen gulaçlap,

Bu Watany, bu çöli.

Geçip gider durnalar —

Bu ömrümiň bir ýyly.

110

Wah, uzakdyr, howpludyr,

Hatarlydyr bu ýollar.

Okdan ölen bir durna

Agyr hatardan galar.

Gyş geçip, ýazym geler,

Durnadyr gazym geler,

Geçen ýylymyň ýerne,

Gelmez atylan durna.

Ýüregimiň gussasyn, Ýüregimiň azaryn Jemläp, hiç wagt gelmejek Durna üçin aglaryn...

* * *

Söýýän güýz paslyny, Sarylygyny.

Göwnüme hoş ýakýar onuň pes päli. Ölüm bilen ömrüň aralygyny Ölçemeli ýaprak şahada häli.

Ýöne, ine,

Sowuk şemal öwüser,

Şonda birden şahasyndan täner ol. Ol howada böker, oýnar, towusar, Kepderi deý gökde agyp-döner ol.

Edil gara ýere ýetdim-ýetdimde, Birden ýene galar gider asmana. Garagol çaga deý durmaz hetdinde Ajalyň öňünde gelmez amana.

Ajalyny almaýan dek boýnuna Ol keçjallyk bilen oýn eder ýeser. Geňler galyp onuň täsin oýnuna Gyşam birazajyk yzyna teser.

111

Aýralyk pasly

Ýaprak bagdan gaçmasa, Güýzüň görki näm bolsun?! Otlaň reňki öçmese, Güýzüň görki näm bolsun?!

Gün tukat nur seçmese, Ýere duman düşmese, Gazlar aglap geçmese, Güýzüň görki näm bolsun?!

Köne oýlar dömmese.

Toprak agras dymmasa,

Bu aýralyk bolmasa,

Güýzüň görki näm bolsun?!

Gorky

Oba çagyrsalar, ýitirýän özüm. Diýýärin aljyrap: «Bararyn hökman.» Soň çilimmi otlap, ýumýaryn gözüm. Çozýar ýok pikirler üstüme bakan.

...Ine tämiz geýnip, bararsyň bärden. Tanyşdyr adamlar, gezilen ýerler. (Ýeri, ýazmak kärin tapdyň sen nirden? Näme diýerkäler? Näme diýerler?!)

Hana, hol gapdalda bir ýigit otyr, Şondan gorkup, özüm alyp bilemok. Törde çaý süzüşip gojalar ýatyr, Olar hakynda-ha gürrüňimem ýok.

Ine, birden obaň garry, jahyly Söhbet gurar gazet, goşgy barada. «How, Eziziň ogly, goşgyň nähili? Ýeňillig-ä ýokdy biziň obada.

112

Agraslyk süýdüni ilki emeňde,

Sen emipdiň päk süýdüni hak sözüň, Oglum, oňarsaň-a ilki çenenme, Çenendiňmi, boş geçmesin oklaryň.»

Diňläp, ýere girmän otyrsyň zordan. Wah, basymrak ýarylmazam gara ýer. (Ýeri, ýazmak kärin tapdyň sen nirden? Näme diýerkäler? Näme diýerler?!)

Ýeri, hol, agzyndan süýt ysy aňkap Duran garagolam gyrpyp gözlerin. Diýer: «Goşgy ýazmak bolupdyr aňsat, Şeýle goşgular-a menem ýazaryn.

Bulaň göterýäni dünýäniň derdi, Melul bolup ýörler gülleň ysyna.» Wah, bir özi bolsa gapam diýerdim, Meň başyma oňky näme diýsene!

..Oba çagyrsalar, gideýin nädip?! Men misli söweşden eýmenýän soldat. Yza iki ädip, öňe bir ädip,

Ahyr ýola düşýän, ýüzümi sallap.

Öz-özümi iýmän saklanýan zordan, Hakydamda bolsa şol eýmenç sözler:

—Ýeri, ýazmak kärin tapdyň sen nirden Näme diýerkäler? Näme diýerler?

Bäşim nuraly

Söýýän Bäşim Nuralynyň işlerin.. Söýýän sadalygyn. Ýönekeýligin.

Ine, sähra gyzlarynyň döşleri Ýaryp barýar gül keteni köýnegin.

113

Ine, çopan goşy. Ine-de, bagşy

Ýüzün göge tutup, zowladyp otyr. Tamdyrda nan bişýär, ýagşydan ýagşy, Gapdalda ak köpek meýmiräp ýatyr.

Göze dürbi dakyp, ediberiň syn: Adamlaň ýüzleri, Tamdyrdaky ot,

Şeýle bir, şeýle bir ýürege ýakyn, Nädip aýtjagyňam bilip bolanok.

Ýöne söýüp, ogşap dury asmany, Biz bilen bir ýurtda alyp ýörkä dem, Barka aramyzda çyn Pirosmani, Bu zatlary duýmandyk biz sähelem.

Gaýta, hondan bäri, akyllysyrap, Onuň täsinligne gülýärdik çala. Ol bolsa, elmydam ot deý syçyrap, Gümra bolup ýördi öz işi bile.

Ýyllar geçip barýar ulgam-da-

ulgam.

Örän täsin seçip ejizdir merdi. Bu kesel adama öňden ýolugan: Dirikä adama düşmezlik derdi. Adam ýaşap, ýanyp berilen ýyllar. Öçensoň şöhlesi ýetýärmi bize? Eýsem, subut etmelimi geniler, Geniligin bir-täk ölümi bile?!

114

Mukamlar başy

Mylly aganyň röwşen ýadygärligine.

Ahyr,

iňrik garalanda,

ýagyş ýagmasyn goýdy. Gije örän mylaýymdy.

Tümlük diýseň goýudy.

Aý-güni dolup düşüpdir ýapraklary şahalaň.

Gije — şäher gijesidi, ol durşuna

şagalaň

Ol durşuna durmuş bilen gaýnaýardy, joşýardy.

Näçe ýyldyz dogýardy.

Näçe ýyldyz ýaşýardy.

Biri şygyr düzýärdi, Ýene biri — hoş mukam.

Göripler özün iýýärdi. «Men boşmukam? Boşmukam?»

Ine, şeýle gözel gije

gezim edeýin birdem

Diýip, köçä çykypdym. Barýaryn.

Ine birden, Birden,

nirden

bilemok, jadymy ýa düýşmükän Ýaňlandy birbada pessaý,

soňra batly hoş mukam.

Saz kä beýnä urýardy, Kä ýürege eňýärdi.

Pyragyny ýada salýan parasatly heň bardy. Bethoweniň hyjuwyny siňdiripdir heňe

ol. Emma men derrew tanadym — bu diňe ol,

diňe ol!

115

Dutaryň her perdesi diýdi

misli bir saky:

«Adamlar, durmuş gözeldir! Ýaşaýyş — baky!»

Entek oňat duýgy bilen,

paýhas bilen birbada,

Bet pygyllar,

hapa işler ýaşaýarka dünýäde, Şu saz bilen getirerin erbetligi amana,

Şu saz bilen ynanaryn Adamlara, Zamana.

Özümiň ejiz damarym şu saz bilen üzerin, Özümi tar edip mydam

men şu saza düzerin.

Goý, kafede kofe içip, jaza uýun ýaňralar, Emma şu saz meň

ruhumda ömrüm boýy ýaňlanar. Goý, durmuş maňa kyn günler

agyr ýollar eçilsin.

Durmuşy kynlygy üçin doly ykrar ederin. Günleň biri

bir adama şu saz bolup kömek bersem, Mylly agaň beýikligin bir basgançak

beýgelderin.

Talantlar

Her kim öz ugruna talantdyr,

talant!

Bu dünýede talantlary gözledim. Ähli ýalançydan edýärin talap — Goý, olar talantly ýalan sözlesin.

Balerina sahna çykyp, galdyrap. Ölýän guw ömrüni aýaklanynda. Men oňa diýýärin talant sen,

talant!

Güller bitsin näzik... aýaklaryňa.

116

Talantly dörjeläň ýeriň gursagyn, Talantly göterliň Wenera tarap. Eger erbetlige hyýal gursaňyz, Biliň, şol üçinem gerekdir talant.

Talantly ýumuryň betpygyllary, Goý, olar müdimi kül-owram bolsun. Eger şahyr gelse, oň şygyrlary

Edil bahar ýaly talantly gelsin.

Köpler köpri gurup özün tanatdyr. Köpler köpri ýumrup özün tanatdyr. Birisi gurýany üçin talantdyr.

Biri ýumurýany üçin talantdyr.

Talantly ýat bekläň görenlerňizi, Şeýtseň bir däl, on gözýetim

aşarsyň.

Talant bilen söýüň gözellermizi — Goý, olaryň bagtdan gözi ýaşarsyn!

Sen öýdemi, ha aşýaňmy belentden, Unudaýma — talant belent talapdyr. Hakyky talantmy? Hapa talantmy?

Ine, şuny bilmek beýik talantdyr.

Närazylyk

Ýaz!

Kelläň telegraf sütüni bolup güňlesin,

ýazmakdan gurasyn goluň. Agşam ýazan oňat setirlerňizden Säherler oýanyp närazy boluň.

117

Siziň kalbyňyzy durşuna gaplan Gazaply kazy deý närazylyklaň Basyrmaň üstüni,

Diňläň olary.

Oňat pygly üçin raýyny ýykmaň.

Närazylyk — örän oňat duýgudyr, Ýöne bu duýgyny gazanmak kyndyr. Ol — uly şahyryň böwründe hanjar, Ejizleriň hanjarynyň gynydyr.

Ýaz!

Ýazmakdan ýaňa gurasyn goluň. Gijäň köpi geçip, galypdyr azy, Sen özüňden näçe närazy bolsaň, Il senden şonça-da razydyr, razy.

Jedeller

Hany geçen günleň gyzgyn jedeli, Geçen günleň gyzgyn hyjuwy hany? Neçün beýle boldy — aýan edeli, Eýýämden öçäýmek ir dälmi, Halyl?!

Suwsuz degirmendir — jedelsiz şahyr.

Böwrüň diňläp, şahyr bolaýmaklyk

kyn.

Biz gijeler goşgy ýazardyk ahyr, Erte bir söz üste sögüşmek üçin.

Goý, «şahyrlaň güni jenjeldir

dawa» —

Diýip, dodak çöwrübersin gedemler. Bizi şahyr eden jedeller dälmi? Halyl, bizi şahyr eden jedeller!

118

Ýogsa, nämüçindir, sansyz alada, Sansyz hysyrdylar içinde häli, Goşgy galýar edil orta arada, On bäşinji derejeli zat ýaly.

Düzdeçilik nirde, durmuş nirede. Şeýdip gün tertipli öýdeçi bolýas. Ümsümlik gözleýäs diwar arada, Goşgularmyz çykan gazeti alýas.

Şeýdip ötýär ömrümiziň durnasy, Ýaňlandyryp çüýşe ýaly belendi. Jedelden daş öýdeçiniň durmuşy Goşgymyzy sowatmaklyk bilendir.

Entek ýaşamaly biz ýana-ýana, Entek bedenler ter, beýniler-de ter. Jedelde söweşsek, almarys ýara, — Diňe goşgymyzyň ýarasy biter.

Ýeke setir

Bütin ömrüň ýazyp gije we gündiz, Gözüň ýummazdan öň galyp tirsegňe: «Herhal, bulut bolup ýagman geçmedim. Damar bir setirim dünýäň gursagna».

Diýersiň-de, gözleriňi ýumarsyň, Sende ahmyr bolmaz, ökünjem bolmaz. Ýagty dünýä goýan birje setiriň Beren sütemini hiç kimse bilmez.

Diňe müňläp setir okalan gündiz Hem gijeleň ýagty çyragy biler. Saady, Gomer biler, Rudaky, Puşkin, Tolstoý, Lermontow, Pyragy biler.

119

Ýöne müňläp setirleri külterläp,

Birini goýmazlyk — köýmekdir, köýmek. Bu dünýäde iň eşretli sütemdir, Million setir okap, bir setir goýmak.

1841-nji ýyl, Lermontow dueliň öň ýanynda

Sen nirde, Russiýa! Tur, aýaga gal!

Ähli lellimligiň zynjyryny gyr.

Indi seniň hiç wagt dogmajak ogluň Dur ajal okunyň öňünde häzir.

Üç däl,

Sekiz at goş çaman paýtunňa, Bol çaltrak, howp astynda aşygyň. Indi gel-gel, ölen ýüregi bilen Aşyk söýmelimi garly Maşugyn.

Rehmiň gelsin perzendiňe, Russiýa,

Onuň murty ýaňja tabady ahyr.

Ol seniň namysyň, wyždanyň üçin,

Duşmanlarňy burça gabady ahyr.

Ýetiş sen, ärleriň beýik ülkesi, Ähli Pugaçýowyň, Raziniň bilen. Kak sen dekabristleň mazar gapysyn Senat meýdanyna çyksynlar olar.

Benkendorf däl-de, Puşkinler bile

Adat boldy Russiýany soramak. Ýöne neçün ýetişeňok, Russiýa? Kyn düşýärmi şahyryňy goramak?!

120

Ýüregiňden çykan ýalkymly sözleň Zarbyndan titredi patyşaň tagty. Neneň gymmat düşdi

Bütin Ýewropaň

Seniň kuwwatyňa ynanjak wagty.

Ine, ine, kawalergard Martynow Gysyp barýar pistoletiň gulagyn. Nyşanasy diňe Lermontowam däl, Nyşanasy seň ýaraly ýüregiň.

Ýok, öňräk gunduz garyň üstünde Dantesem Puşkini atmandy diňe, Ol Puşkiniň çep gursagna bakýarka, Seniň çep gursagňa bakýardy siňe.

Ine, bu gün ak Maşugyň öňünde Ýene çenäp durlar çep gursagňa ok. Sem nämüçin ýetişeňok, Russiýa? Kyn düşýärmi şahyrlarňy goramak?

Dantes

Hawa,

Dantes baky ýaşar dünýäde, Entek ýaşaýarka Puşkiniň ady. Öwrenerler onuň terjimehalyn, Öçmez ýüreklerde ahmyryň ody!

Gözi düşse, Itiň gözi agarar, Onuň ykbalyna, Onuň halyna.

Baky sürgün etdi Dantesi Puşkin Ýigrenjiň müdimi sowuk iline.

121

Şeýleräkdir genileriň permany, — Olar şum adamy ýok güne salar. Bulam bir sapakdyr Puşkinden bize: Dantesler ölenok.

Ýaşaýar olar!

Musa Jelile

Eger öňde-soňda

hakyky şahyr

kim? — diýseler, adyň tutardym welin, Sen şeýle ýönekeý

Hem kiçigöwün, —

Bilýän, öwgim saňa ýaramaz, Jelil. Her näme-de bolsa,

seni soraglap,

Ýüregim kükregme urdy müň gezek. Jelil,

Bu hak sözüm, —

sen beýik adam, Maňa seniň bilen gürleşmek gerek.

Ine, ähli jübim goşgudan doly, Alyp geldim baryn seniň suduňa Oňat bilýän,

ýylylyk az olarda,

Çünki men ýanmadym ýanan oduňa.

Goý, ol şu gün bolsun, ýa bolsun erte, Eger il göwnüne ýakmasa şygyr. Mende

Seni beýik eden duýgynyň

Müňden bir bölegniň bolmadygydyr.

Seniň beýikligiň sebäbi näme? Neçün ajal senden gelipdir ejiz? Çünki sen diňe bir goşgular ýazman, Ýazylan goşgyny goradyň, Jelil!

122

Eger dünýäň bar şahyry jem bolsa, Sarsdyrdy sesleri ümmülmez Ýeri. Ýöne içlerinde Ajalyň gözne Bakyp, goşgy ýazjak känmikä beri?!

Maňa

Seniň bilen gürleşmek gerek, Dökmek gerek

ýüregimiň posuny

Şahyrlar

bireýýäm rowaýat bordy, Seniň kimin goran bolsa postuny.

Ýürek ýeke zatdan teselli tapýar: Eger sen ruhumda ýaşasaň, Hergiz

Seň geçen ýoluňy, pikire batman, Gysgaltman geçmäge taýyn men, Jelil.

Eger mümkin bolsa, Ýaryp kükregmi,

Ýüregmi gursagňa salardym bada. Çünki,

Ýazmak üçin iki adam hakly bolsa, birinjisi sensiň düňýäde...

Şahyra hat

Kerim Gurbannepesowa bagyşlaýaryn.

Mahal-mahal duşamyzda ikiçäk, Diýerdik akylly gürlemä derek:

«Şu günler hat ýazyşybam bilemzok, Hat ýazyşmak üçin daşlaşmak gerek».

Ine, ikimiziň diýenmiz geldi,

Men obada. Senem galdyň şäherde. Obanyň durmuşy özüňe belli, Horazlaň sesine örýäň säherde.

123

Ir ördüm diýýärsiň sen ilkibada. Emma gapa çyksaň, şo bada duýýaň, — Garry mamaň düşüp ýörendir oda, Sygyram sagandyr, süýdüňem taýýar.

Ýok, men birden ýapyşmadym galama. Ýogsa, saňa sözüm kändi diýere.

Bir wagtky belent-belent galalar Ýagyş-ýagmyr bilen siňipdir ýere.

Obaň tebigatam adamsy deýin, Asuda, parahat, äwmezek örän. (Gelnejem bilmesin, bir zat diýeýin: Edaly gyzlar bar — elheder aman!)

Bärde kiç-ä ini, uly-da aga, Daýhan gylygynyň mähiri yssy. Uçguryny daňyp bilmeýän çaga, Sümügini çekip diýýär: «Dlasti!»

Hydyr ataň gözi düşen sährada, Myhmanlyga çagyrylyp barlanok. Bu ýerde adamlar şeýle bir sada, — Bu ýerde kän ýüz görülip durlanok.

Birdenkä duýýarsyň ýüregiň bilen, Unudyp sylagy, hormat, şöhrady Şäher köçesinde gezip ýörkäň sen Ýitirýär ekeniň uly bir zady —

Olam ýönekeýlik — unudýar seni, Unudýar iň zerur, gerek ýerinde. Sözlermiz elmydam belent ekeni, Olaryň ýönekeý döwürlerinde.

Bu şygyr sungaty, mälimdir saňa, Syrat köprüsi dek hatarly ýoldur. Saçym agarmandyr hesretden ýaňa, Bagtdan ýaňa-da agaran däldir.

124

Ak kagyz ýüzüni, toprak deý sürseň, Soňra tohum sepseň, gögäri ýaly. Hem obada, hemem şäherde ýörseň, Iki agaň hyzmatçysy mysaly!

Bilbil bagy söýýär, bag ýeri söýýär, Meň diýjegim welin, ynan, tobam däl, Wah, ýene ýüregim şäher küýseýär, Ýogsa, men ýaşardym eziz obamda. —

Ýaşardym şäheriň şowhunyn taşlap, Gyzlaň lälesiniň sesýetiminde, Asfalta berimsiz düzünden başlap, Onuň Güne ýakyn gözýetiminde.

Asmanyň düýbüniň bolmaýşy ýaly, Serhet ýok, menzil ýok adam meýline. Şäherden gaçmak däl meniň hyýalym, Hyýalym elmydam ýönekeýlige.

Şygyr ýazsaň, saralyplar solmasa, Mydam toprak bilen dem alsa ýürek. Ýagşylyk edilse — muzzy bolmasa, — Şundan oňat durmuş nämäme gerek.

...Ümsümlik ýadadýar bolanda aşa, Şonda iş edenden, beterräk arýaň. Häzirlikçe, sag bol! Saglykda ýaşa! Säherde horazlaň sesine örýän.

125

Omar Haýýama

I

Eý, sen, Omar Haýýam, eý, beýik lukman. Neçün beýle bolýar, eýle sen aýan,

Saňa şerap içip meňzäp bilmedim, Hasam meňzemedim al şerap içmän.

II

Haýyr işiň zary, şer işiň zary, Uruş, parahatlyk, un bilen däri, Sygyp otyr seniň ömür depderňe, Haýran galaýmaly, şularyň bary?

III

Asmanda ýaldyrap doganda ülker, Şerap deý al öwsüp, daň başyn silker. Şonda şägirtleriň şol al şerapdan Bir käse içer-de, ýerinden galkar!

Omar Haýýam

Ertekimi, rowaýatmy bilemok,

Bir wakany gürrüň berjek, ýaranlar. Kemine, Nowaýy, Firdöwsi, Haýýam Neşirýatyň kassasyna baranlar.

«Şygrymyzyň muzdy näçeräk borka? Köpüräk bolaýsa, etmezdi zyýan.» Geniler öz ýandan için gepleden, Guranmyşyn hersi bir süýji hyýal.

Ýalňyşmandyr çokga sakgal Firdöwsi, Alan gonorary geçipdir çakdan. Haýýama göz gypyp, gyzyl ýüzlükden. Goja goşa torbasyny dolduran.

126

Bary-ýogy üç rubagy çap eden, Haýýam näçe alarkam diýp çaklaýar. Ahyr pulun alyp, şaýlanýar ýola, Ýollar bolsa, meýhanada saklanýar.

Meýhana gyzypdyr tamdyr mysaly. Çekipdir özüne adam ählini.

Ýerden, suwdan, günden dörän şerapdan Haýýam gandyrypdyr teşne mährini.

Al şerapdan berhiz tutýar Firdöwsi, Bir tümenem karz bermedi pahyr. «Zyýany ýok, men şeýle bir ýazaryn, Menem şahyr ahyr, ullakan şahyr.

Ýene wasp ederin gyzyl şeraby, Kitaba salaryn uly döwrümi. Onsoňam bir oňa seredip görüň. «Şanama» üç esse bolar göwrümi.»

Soňky käsä ýetmän galan puluny Jübä salyp, Haýýam gaýdan öýüne. Hem ýazyp başlapdyr, ýazyp başlapdyr, Şöhrat aýdyp ýeriň gyzyl meýine.

Daň sazyna çenli ýazypdyr Haýýam, Daňam saz berende, batypdyr uka. Birhaýukdan turup, okan ýazanny

Hem diýen: «Eý hudaý, näm boldugyka?»

Uzyn gije ýazan ýüzlerçe bendin Haýýam terslin-oňlyn edenden soň syn, Näçe köpeltjegem bolsa, paşmandyr, Dört setir tapanmyş rubagy üçin.

127

* * *

Gyzlarym Ýazgül bilen Arzygüle.

Iki gyzym iki ýerden Goýýar meni uly derde. Stol, kagyz, galam, çaýym Barysy bireýýäm taýyn, Goşgy barýar, ýöne yzyn Ýazdyranok iki gyzym. Meň gapymy biri açýar, Beýlekisi ýapyp gaçýar. Bakman ýazan zatlaryma, Oýun düşýär ýatlaryna. Gazaba münýän-de ine, Düşýärin men ökjelerine. Gülýär, bökýär, göçýär olar. Gaçýar, gaçýar, gaçýar olar.

Diýýärin: «Depäme çykmaň, Soň geläýiň, içim ýakmaň!» Emma ýene ses eşdilýer, Mylaýymyň mylaýymy: «Kaka indi geläýinmi?»

Gygyrýan: «Gulagňyz kermi, Bar işim boldy biderek!»

...Mendenem bir şahyr bormy? Häzir goşgy nämä gerek!

128

Magtymguly

Bäş ýylda bir kitap eden işimiz

Gyzylbaşlar gelip weýran eýledi.

Etrek etrapyna çozan duşmanyň Içinden tapylyp akylly nöker, Şahyryň bäş ýylda ýazan diwanyn Ýüzbaşydan gizlän bolaýsa eger,

Eger olja oňup, dolanyp öýe, Nöker hat ýollaýsa külli türkmene: «Men, adamlar, täsin kitaba eýe, Äkidiň dözseňiz şunça kyrk müňe...»

Şonda kyrk müň iner kerweni döräp, Ileri tarapa öwirdi ýüzün.

Kyrk müň gyr at uçgun kimin syçyrap, Sarsdyrdy Turanyň al-elwan düzün.

Jeýhun bilen Bahry-Hazar arasy. Ähli baýlygyny kyrk müňe jemläp, Şol oňat nökeriň diýen parasyn Işigniň öňüne dökerdi — emläk.

Deregne baý bordy kyrk esse beter, Güýjünden kyrk esse gaçardy betpäl. Türkmen hiç duşmandan etmezdi heder, Hyrçyny dişlärdi ahmyrly Fettah.

Onsoň ýerden galkyp ähli Çingiz han, Sürübersin türkmen üste ordasyn, Şeýle bir oýuny görerdi duşman, Çingiz han nirdesiň!

Orda nirdesiň!

129

Gündogar şygry

Ýaş şahada ýaşyl şemal şuwlady, Açyp gitdi pyntyklaryň agzyny. Ýüzün göge tutup, şagal uwlady, Göýä Aýa aýdýan ýaly arzyny.

Aý şöhlesi düşüp kanal üstüne. Oň ýüzünde tylla haly dokady Gyz Aziýaň asmanynyň astynda, Gündogar şahyryň şygryn okady.

Şu asman astynda, şu Aý yşgynda, Şol gadym zamanda düzülen dessan, Ýüz tapman şalaryň altyn köşgünde, Ugrapdy garyplaň köňlüne bakan.

Hiç bir zat köne däl, köne dünýäde, Eger bolsa uly iliň yhlasy.

Köne — täzäň undulmasy şobada, Täze diýmek — gadymlaryň mirasy.

Şoň üçinem eger dursa şu asman, Şu Aý şöhle saçyp dursa her haçan, Daň ýyldyzy kimin dogup her daňdan, Gündogar şygyry dünýä nur saçar.

Biz geçeris. Bizden soňam geliner Şonda gyz ýüz tutup asmana bakan, Bakylyga öýkünilip ýazylan Gündogaryň ajap şygryny okar!

Ýazylmadyk şygyrlar

Käte ownuk aladalar gurşaýar, Käte boş söhbetde gözi güldürýäs, Şonda, özümizem bilmän, ýürekde Ýazylmaly şygyrlary öldürýäs.

130

Jezasy bar bu edilýän günäleň,

Ol bu gün däl, biraz soňra bildirer. Bizi, öňde-soňda, ýürekden dömüp, Ýazylmadyk şygyrlarmyz öldürer.

Poeziýa

Ursa — ýykýar. Ýykylany galdyrýar. Teşneleri teşnelikden gandyrýar. Oň üçin serhet ýok. Erkin ogul ol. Ol ähli serhedi ýel bolup pozýa — Ýürek — aňyň nikasyndan dogulan Onuň Alyhezretleri Poeziýa!

Bir seretseň — söýgiň başky namasy, Bir seretseň — halkyň ary-namysy, Ol kuwwatly. Işlemekden armaýar. Ganym duşsa, ýürek-bagryny ezýä. Ýöne

Käwagtlar sessiz aglaýar Onuň Alyhezretleri Poeziýa.

Oň hasaby uly. Uly geljegi.

Oň derdini hiç kes göterip bilmez. Eger güýçlüligiň birlik ölçegi Poeziýa diýsek, ýalňyşlyk bolmaz.

Dünýede sebäp köp başyň egmäge, Güýçliniň jigerin şer işler ezýä. Ähli oklar ilki bilen degýärler Onuň Alyhezretleri Poeziýa.

Şer iş mydam ýürek bulap gelmeli, Bu geçene, şu güne-de aýandyr.

...Güýçlüler aglasa ägä bolmaly, Güýçli ýöne ýere aglaýan däldir.

131

Otuz ýaşda ýazylan goşgy

Bu gün öz öňümde diýeýin rastym, Stolmuň üstünde kagyz, syýam bar. Belki, bolan däldir otuzda dostum, Ýöne myhman alan Poeziýam bar.

Meniň öz ýaşyma uly baham ýok, Oň bahasyn kesgitlejek zaman bar. Ele palta alyp, köpri ýasamok, Boluşyna görä Poeziýam bar.

Adamy ýaşlykdan bent edýän duýgy — Söýgim boldumyka? Ony kim bilýär. Belki, bolan däldir otuzda söýgim, Ýöne başym sypan Poeziýam bar.

Juwan gijelermiň joş urjak wagty, Bil bagladym galamyma, syýama. Belki, bolan däldir otuzda bagtym, Bagtym diýäýmesem Poeziýama.

Danalar boldular halypam, ussam. Şolaň gullugyna hemişe taýýar. Belki, bolan däldir otuzda gussam, Deregne hesretim — Poeziýam bar.

Sungat

Sungat diýmek näme? Bilýärmisiňiz?

Ele alýarlar-da ýiti keseri, Lokga daşyň ähli artyk bölegni Ýonup, döredýärler ajap eseri.

Artykmaçlyk — duşmanydyr sungatyň. Tygşytly bolanda, beýikdir nama.

Men pikirmi bir söz bilen aýdýarkam, Ol ýere üç sözüň geregi näme!

132

Tälim almaň dagdan inen sillerden, Tälim alyň Wolgalardan, Nillerden. Kemlik adamyny bezänok welin, Artykmajam boljak bolmaň illerden.

Gyz öňünde artyk söze daýanma, Söýgä söz gerek däl, gerekdir ynam. Söýme Watanyňy gursagňa urup, Eneňi söýşüň dek söýüber onam.

Sungat diýmek näme? Bilýärmisiňiz?

Bu sowala sada jogap bermeli.

Biz herimiz — özümiziň zergärmiz, Mydam özümizi ýonup ýörmeli.

Şahyr ýüregi

Sen ýere gül ekseň, garaş gülüňe, Ýere tiken atsaň, gögerer tiken. Bu kada bolupdyr ýylyň ýylyna, Ýere näme atsaň, şo çykar eken.

Şahyryň ýüregem topraga meňzeş, Ýöne başgarajyk berýän höregi. Sen oňa çüý okla, tiken, awy saç, Diňe gül döreder şahyr ýüregi.

* * *

Ýalňyz talyň saýasynda otyryn, Säherde gyr baýtal görünýärdi al. Otlaryň çyglary biraz ýylynyp, Galýardy howlukman ýüpek deý duman.

Mollatorgaý, garlawaçlar, serçeler Hezil edip oýnaýarlar howada. Seniň göwnüň şu säher deý arassa, Bar zat, bar zat ajaýypdyr dünýäde.

133

Ýüregiňde galan armanyň ýokdur, Ýokdur şu säherden başga geregiň. Diňe bir seň bilen bakylyk bardyr Hem şoňa düşünýän şahyr ýüregiň.

Sena

Dünýäň garry-juwany, Ene, çaga, jenany Rekwiýemi diňlesin — Ýerden çykýan senany:

«Gara-gara bulutlar, Para-para bolupdyr, Nirä göçüp barýarlar, Aýdyň, dünýä beletler?

Tanyş bize ene ýer, Jogap beriň iniler. Ýüreklermiz agyrýar, — Aglaýarmy eneler?

Örän-örän ullakan, Ýer teýinde gülle kän. Ýürek aşakda köpmi Ýa ýokarda, gül mekan?

Sürülse, ekilse ýer

Gül biz bolup direler,

Biz ýeňipdik uruşy,

Siz öldüriň, diriler.»

Dünýäň garry-juwany, Ene, çaga, jenany Rekwiýemi diňlesin — Ýerden çykýan senany.

134

Ölüleriň bu zary

Bolsun hemmäň azary, — Ýerde bir mazar gerek, O-da urşuň mazary!

Aýallar

Urşa ýollap ata-agalarmyzy,

Är ýerinde är dek duran aýallar. Ýowuz günde dogran çagalaryňyz Sizi mydam watan kimin aýarlar!

...Uruş öldürýärdi. Uruş bogýardy. Adamy ýekeläp barýardy uruş. Tylda bolsa, ýene nesil dogýardy Tylda aýallarmyz gurýardy durmuş.

Söweş meýdanyna — bugdaýdyr arpa, Körpelere – ak gursakdan ýyly süýt. Sizdiňiz Watana dag ýaly arka,

Siz tyl söweşiniň merdidiňiz tüýs.

Uruş çykdy atalaryň kastyna, Gelmediler ýakyn-garyndaşymyz. Siziň bolsa, şu ýitgileň üstüne, Ýene ogurlandy juwan ýaşyňyz.

Ýatandyr, gör nirde merdanlaryňyz, Ýüreklerde goýup agyr ünjini. Siziň dünýä berýän ynsanlaryňyz, Eýsem, ölmek, öldürmeklik üçinmi?

Men sizi toý günem, her günem görýän, Mydam aladadan ýüküňiz ýetik.

Siziň çagalarňyz bolsa bireýýäm Barýarlar atalaň ýaşyna ýetip.

135

Çagalarňyz, mydam sizi aýarlar! Aşyk borlar juwan-juwan gyzlara! Siz dünýäde iň owadan aýallar! Bu gözellik gymmat düşdi sizlere!

1964

Çagalyk

Tomus aýy. Uzyn-uzyn nobatlar. Frontdan gowuşýan üç burç hatlar. Dulumyzda guzy — kakama söwüş, «Ger!» diýip, saklanýan kyrk nomur köwüş. Soňra dumanly güýz.

Başlandy ýagyn.

Şo-ol çörek nobaty, Kyrk bäşinji ýyl. Hor-homsy oglanlar.

Çörekli dükan. Doly eşelonlar. Fronta bakan.

Ýoldaşlarym bilen oýnap-ygmadym. Bagyşla, çagalyk, elim degmedi. Kepderi kowalap, oýnama derek, Düýşümiz, huşumyz el ýaly çörek. Ejem mahal-mahal atardy ýomak: «Garnyňy doýursaň fronta kömek.» Biz köçä, bazara siňip gidýärdik, Hem günde fronta kömek edýärdik. Şeýdip, şo ýyllarda kyn bolsa-da, kyn, Biz diri galypdyk atalar üçin.

Bize lälik diýip, bakmaňlar gyýa, Çünki bolmasada, tyg yzy tende, Biz uruş ýylynyň oglanjyklary, Biz öz urşumyzy ýeňipdik şonda.

1969

136

Gözlegim

Örän syrdam, salyhatly ýörände, Köýnegi gök, ak bolmaly ýüzleri. Iňrikden soň gije ýere garanda, Öpdüm onuň gije gaçan gözlerin.

Gündizler sünnäläp suratyn çekdim, Gijeler düýşümde janlandy surat. Sakgal-murtum syryp, şähere çykdym, Bar gözlegim boldy şol syrdam syrat.

Sökdüm ýakyn-yrak ençeme ýoly, Ahyr şol gözele gözlerim düşdi. Ol bolsa, hiç zada düşmeýän ýaly, Öz pikiri bilen duşumdan geçdi.

Men gygyrjak boldum onuň yzyndan, «Düşün ahyr, düşün seni gözleýän. Oýlan meniň düýşüme-de giripdiň,» Diýip, dil däl, ýürek bilen sözleýän.

Geçip gitdi şowurdadyp köýnegin, Gözi gara, köýnegi-de gök eken. Şu gözeldi meniň ähli gözlegim, Ýöne gözel meni gözlänok eken.

137

* * *

Seniň gözleň garalygy

gijeki asmana meňzeş.

A men weli, şol asmandan

zemine gaçýana meňzeş.

Stoluň başynda, maşynda, ýolda, Uky, oýalykda,

bilýärin aýan,

Men

asmana däl-de,

zemine däl-de,

Seň gözüňden onuň çuňlugna gaçýan.

Onuň düýbi näme? Seniň mähriňmi? Aslynda, düýp barmy,

bilip bilemok. Maňa gözleň çuňlugyna gaçma bar, Emma onuň çuňlugyna ýetme ýok.

Ýykylyp ynjaýma diýýän mysaly, Gözleriň çuňlaşyp barýar ýene-de. Şol gaçyp barýaryn seniň päkligňe, Seň söýgiňe — iň bir inçe senede.

* * *

Söýdüm çyn ýürekden, şo boldy bagtym, Söýdüm bilbilleriň söýşi dek ýazy. Kämillik ýaşyna ýetmedik wagtym, Kämillik ýaşyna ýetmedik gyzy.

Misli maňa beren ýaly rugsadym, Söýdi başga birin gül açan gözel, Kämillik ýaşyndan geçen pursatym, Kämillik ýaşyndan geçen şol gözel.

138

«Munuň günäkäri sen däl! — diýdiler — Munuň günäkäri başlangyç duýgy — Kämillik ýaşyna ýetmedik wagtyň, Kämillik ýaşyna ýetmedik söýgi.

Söýgi öýlänçi däl, birden gelenok, Söýgi ýyllar boýy jem bolýan duýgyň.»

...Onda neçün şindem takat berenok Kämillik ýaşyna ýetmedik söýgim?

1970

Gözleriň seniň

Gara saçlaň dökülip, örteninde ýüzüňi, Men saçlaryň üstünden öpdüm ala gözüňi. Ýöne ara ýol düşdi. Gijeler aýym meniň, Galdy, uzakda galdy gara gözleriň seniň.

Ukla, gülüm, gal, gülüm, otur, gülüm, gez, gülüm Şahadaky al alma ýaňagyň etsin çalym,

Ýöne nirde ýansa-da, nirde doňsa-da tenim, Mydam maňa garasyn gara gözleriň seniň.

Şatlygy, gamy bilen aýlanyp dur goja Şar, Onuň özüne ýetik aladasy-derdi bar.

Bir maksadym: ýeňletmek agyr derdini onuň, Güýç bersin şu işimde gara gözleriň seniň.

1965

Olýa şirliýewa

Ýumşak, çygly şemal Ýüzüne urýar, Olýa Şirliýewa Işine barýar.

139

Ýigitleň gözlegi Köňlüniň nury, Käse deý gözleri — Gijäniň ýary!

Sakgal-murt syrylýar. Bir günde telim, Olýa Şirliýewa, Ugruňda seniň.

Ýigitler irmeýär — Ýazýarlar öwran: «Olýa Şirliýewa, Men seni söýýän!»

Çeşmeler şyrlaýar, Çekýärler arman: «Olýa Şirliýewa, Men seni söýýän!»

Ýumşak, çygly şemal Şuwlaýar irmän: «Olýa Şirliýewa, Men seni söýýän!»

Ol şapakdan dörän! Gunduzdan dörän! Ol gijeden dörän, Gündizden dörän!

Saçlaryn ýel ogşap, Näzik gysymlar. Gaşlary! —

Ýuwaşrak

Uçaýmasynlar!

Her gün daň sesine Ýerinden örer. Günüň şöhlesine Saçlaryn örer.

140

Ol ýa sygyr sagar, Ýa suw daşar tiz. Olýa Şirliýewa Ine, şeýle gyz.

Olýanyň aşygy, Aşyk ýigitler, Çeninden aşyryp Ýazarlar hatlar.

Tiz jogap alarlar Emma,

wah,

arman,

«Oglanlar!

Oglanlar!

Men sizi söýýän!

Ýöne men nädeýin, Etsemem ahmyr, Şu gyzyl şapaga Adagly ahyr.

Ol şeýle mähirli, Şeýle ullakan, Gözellik ählini Jemlän gülmükän?!

Oglanlar!

Ezizlem!

Düşüniň maňa: «Henizem,

hergizem

Aşyk men şoňa.

Her säher alaňdan, Gollardan aşyp, Dürs pygyl bilen Gelşine aşyk!»

141

...Gowşaýar kyn gylyk, Ýigitler assa, Şapaga igenip, Çekýärler gussa,

Menem syrynýaryn Bir günde telim! Çünki, Şirliýewa, Aşygyň seniň!

Erte alaňlardan, Gollardan aşyp, Geleninde şapak, Olýama aşyk,

Men ony saklaryn, Ýerinde hökman. Gapyňdan jyklaryn Eneňden gorkman!

Tümlügi agdaryp, Berip güýç baryn, Olýanyň adagly Şapagy borun!

Günleriň bir güni, Il-güne hökman, Hoş habar getirin Örän ullakan!

Geçensoň başymdan Şu uly synag, Olýa Şirliýewa Ýüzüne sylar!

142

Iki söýgi

Gije-gündiz öwrüp-çöwrüp hyýaly, Yhlas edip aýdylmadyk sözlere, Çaganyň gursaga badalşy ýaly, Ýakyn boljak boldum sähra-düzlere.

Şäher — meň mesgenim, sähra — düşelge, Haýsyn goýsaň, ýürek şoňa towusar.

Bu ýaşyl otlara gözüň düşende, Seniň gözleriňem ýaşyl öwüser.

Bu topragyň sahylygna ser salyň! Gögermejek zat ýok biziň sährada. Aýagyňy ýere gömseň bir salym, El — şahaňa ýaprak örjek şobada.

Ýarylyň gunçalar, ýaşyl pyntyklar, Meniň teşne ýüregimiň geregi! Bomba deý ýarylyň! Goý şol tultuklaň Dokuz ballyk titräp gitsin ýüregi!

...Kän zada ýetmekçi bolýanmy? Ahmal. Onda aýdyň: — Oň dermany nirede? Şeýdip, entäp ýörün toprak hem asfalt — Iki sany uly polýus arada.

Şeýdip, ikarada ýörün pelpelläp, — Şäherde, sährada çekip emgegi.

Bu ullakan bir dert bilen keselläp, Şahsyýetiň ikä bölünmegimi?!

Şäherde ýaşasam, sähra meň gaýgym, Sährada ýaşasam, şäher meň ünjim. Olaň ilkinjisi — birinji söýgim, Ikinjisi bolsa, has-da birinjim!

143

Güýz

Güýz güni. Howanyň

Ýüzi diýseň çal, — Baglaryň iň soňky

Ýapragy gaçýar.

Gark bolup gojaman Daglar dumana,

Tukat nazar bilen

Bakýar ummana.

Ýat edýär köl-derýa, Ördegin-guşun.

Söýýän güýz paslynyň Tukat görnüşin!

Bilýän, guşlar geler Derýadyr köle.

Baglar ýaşyl donun

Geýer müň ýola.

Ýöne nämüçindir

Güýz howasy dek,

Ýumşak gussa bilen Örtülýär ýürek.

Goýup ýüregimde Bitmejek yzy.

Geçdi bu ömrümiň Gelmejek güýzi.

Etýud

Almaň ýaňagynda Irkilipdir der.

Düýş sallançagynda Ümsüm ýatyr ýer.

144

Agşam ýagyş ýagyp, Ýuwdy bagy sap. Şaha başyn egip, Otyr burugsap.

Aý kanala düşüp, Ýuwunan bada, Horazlar ýalňyşyp, Gygyrýar käte.

Gümmez şekil asman, Ýerde müňläp yz: Hemme zat arassa, Hemme zat tämiz.

Daňyň owazyna

Bilbil oýandy.

Jadyly sazyna

Başlar ol indi.

Dünýäň azabyna

Hiç dahyly ýok, —

Başlar hasabyna

Gadym ikatýok.

Basym örter duman Ýüzüni ýeriň. Adamlar, sag-aman Oýanaweriň!

Epitafiýa

Arada bir şahyr goşgy ýazypdyr, Onda şeýleräjik pikir ündelýä:

«Ýok, men ölmen, öläýsem-de gabrymdan Kellämi çykaryp bakaryn dünýä!»

145

Ýeri, nämä gerek beýle toslama?! Şahyr bolan beýle bolsady ekmez. Dogrusyndan gelseň, gabra düşensoň, Dünýä-de bakmarsyň, kelläňem çykmaz.

...Ýaýlaly, gyşlakly, şäher, obaly Ülke joş urýarka juwan mysaly, Onuňkyça,

dünýä häzir bakandan,

Magşar güni bakan hezilräk ýaly.

Mertlik

Ol dik durup söweşdi.

Duşman amana geldi.

Ok degip, dyza çökdi.

Asman lerzana geldi.

Ol çök durup söweşdi.

Duşman amana geldi.

Ol ýykyldy.

Gutardy.

Asman lerzana geldi.

Onuň meýdini görüp,

Duşman amana geldi.

Çaga we men

Çaga ýatýar, turýar, uçýar düýşünde, Oň oýundan başga aladasy ýok. Men horazsyz daň atýanyn bilýärin, Çaga welin, bu zatlary bilenok.

Bir pursaty görkezenok üç sagat, Der dökmeseň arzuw hasyl bolanok. Men bularam bilýän.

Emma çagajyk,

Nämüçindir bu zatlary bilenok.

146

Bolanynam bilýän äpet uruşyň, Uruş bolsa, hiç pidasyz bolanok. Men ýene-de ep-esli zat bilýärin, Emma çaga bu zatlary bilenok.

Göwnüne degseler, aglaýar çaga, Aglanyňda bolsa, kinäň gutarýar. Meňem käte aglaýasym gelip dur. Ýaşym uly,

Aglamaga utanýan.

Bileniň gowumy, bilmäniň gowy, Bu sowalda bir tarapa geçemok. Ýöne çaga pessaý uçýar düýşünde, A men weli, köpden bäri uçamok.

Onsoň çaga bolmak isläp ugraýaň, Bu arzuwyň — böwrüňdäki agyry.

...Çaga biziň geljegimiz diýýäris, Çaga biziň geçmişimiz ahyry.

15.05.1971

Türkmen sährasy

Bahar meýlisinde çyksaň seýrana, Türkmen sährasynyň aldyr gülleri. Başyň sypap seni goýar haýrana.

Belent daglaryndan öwsen ýelleri.

Gara bulut gelip, zemine çöker. Al-asman gübürdäp, depregin kakar, Daglardan sil akar, ýene gün çykar, Gyz-gelin doldurar reýhan çölleri.

Ýagyşy ýaraşar ýaýlaň ýazyna, Gerçekler bendidir aşyk gyzyna. Sesin goşup dutar, gyjak sazyna, Saýrar illerimiň şirin dilleri.

147

* * *

Geňräk gylyk bar şahyrlarmyzda,

Ýogsa ajaýybam olaryň päli, Olaryň göwnüne ähli adamlar Diňe goşgy bile ýaşaýan ýaly.

Olar bolsa, işleýärler, arýarlar,

Käte çilim, käte şerap dadarlar.

Müň-de bir aladaň oýuny edip,

Goşgymyzy okamazlar adamlar.

Olar pagta bile höwrügip ýörler, Olar ýeri dörüp, çykarar nebti Hem garaýag bolup öýlerne gerler, Ýagty gündiz bile gijäniň sebti.

Olaň uly-uly gürrüňi bolmaz, Gaty elem degmez goşgularmyza. Diňe durmuş hakda, çörek barada Sada söhbet açsak, goşular bize.

Biz bolsa, hamala tema ýok ýaly, Başga zat ýok ýaly, goşgyny öwýäs. Her näme diýsegem, şindi-şindiler Çörek goşgymyzdan zerurrak öýdýän.

* * *

Abdylla Myradowa

Şeýleräkdi Abdyllanyň gylygy: Zehinli, geleňsiz, ýüregi päkdi. «Erte duşaly» diýp söz baryn berer, Emma erte tapjak gümanyň ýokdy.

148

...«Täze ýylda gerin» diýip gitseň-de, Özüň gelmän,

Geldi hasratly mukam

Diýdik: «Gylygyňa belet, Abdylla, Bulam nobatdaky aldawyňmyka?»

Aldawyňa aldanaýyn, Abdylla, Ýoluň garap, saýlanaýyn, Abdylla! Şu gezegem aldan bolsaň ne ýagşy, Aldawyňdan aýlanaýyn, Abdylla!

Özüň akla gijä galanyň üçin,

Ýöne basym şum ukyňdan oýan sen! «How, ynanyň, ýatyp galan ekenim», Diýäge-de, tirsegiňe daýan sen!

...Tirsegiňe daýanaňok, Abdylla!

Ýa-da bu çynyňmy? Çynyňmy? Çynyň? Öň-ä aldawyňa ynanyp geldik, Indem ynanamzok çynyňa seniň.

* * *

Gara Seýitliýewe.

Ýaş şahyrlar garap galdy yzyňdan, Soňky gezek garap galdy merdine. Duýduk birdenikä, bükülip galdyk, Elhenç bir ýük agram saldy gerdene.

Has dogrusy, ol ýük gerdene däl-de, Ýüregiň gerdenne agram salýardy. Düýnki lälik ýören juwan şahyrlar — Ol ýüküň nä ýükdügini bilýärdi.

Ol ýük — ýolda taşlanmaly zat däldi, Ol juda inçedi, juda kütüdi. Hatardan aýrylan ajap şahyryň, Bize goýup giden iner ýüküdi.

149

Çek ol ýüki — özgäň ýükün ýeňledip, Çek ol ýüki — halal çörek-duz bilen. Çek ol ýüki — beze adam köňlüni Tylla halka kimin belent söz bilen!

Goý, biziň setirler arzyly bolsun, Kowulmasyn itler salnyp yzyna. Sawçy bolup söz aýtsyn säherler Bir obanyň şan-şöhratly gyzyna.

Bagtly ýaşap, bagtly ömür süreliň, Mydama durmuşda diýenmiz gelsin. Ýöne şol mukaddes, şol iner ýüki, Elmydam,

Elmydam gerdende bolsun.

Darlyk

Biz bu derdi gaýtalaýas müň gezek, Ony ýene gaýtalarys bir meýdan. Balyk diýilene bir umman gerek, Adam diýilene bir giden meýdan.

Jeňňel bolsun şir-peleňler mesgeni, Durna erkin bolsun

gökde hem ýerde.

Düşünýärin, bu köpleriň islegi,

Şu oý köp adamy goýýandyr derde.

Balyklary jenaýatkär mysaly,

Zyndan kimin dar kapasa sokýarys, Uly sirkde ýüzün sallan,

mysapyr

duran şir-peleňe takal okýarys.

150

Gökde peýwagtyna ýören durnalar ýeriň duzagyna düşýär-de,

ine

Em bolýar şäherli çaga-çugalaň ruhuna ýetmeýän uly derdine.

Bir tarapda durna — ganaty bagly, Peleň dur — demire gaýraty bagly. Ortada Adam dur. Öňünde balyk, Darlyk...

1967

Leýlisaç

Ömrümde bir gezek göwnüňe degdim, Oňa ökünsemem, bildirmedim men. Leýlisaça dönüp, başyňy egdiň, Şonda-da başyňy galdyrmadym men.

Ondan bäri aýlar ötdi, ýyl ötdi,

Müň bir ýola gadam goýdum ömrümde: Emma kazym bolup öňümden çykdy, Algyr kowgym bolup yzymdan ýetdi, Mährem leýli saçlar her bir öwrümde.

Birjik seretmedi olar ýüzüme, Meger kine bardy olaň serinde. Birden şol leýliler meniň gözüme Seniň öýke-kinäň bolup göründi.

Akylly bor eken baglaň başlary, Leýli saçda öz söýgimi synadym. Sypadym Leýliniň tel-tel saçlaryn — Seniň kinäň tel-tel saçyn sypadym.

Şondan soň nirä gir, gör, sen nirä gaç, Şol Leýli yzymdan kowlady ýördi. Şeýdip kinäň, seniň kinäň, leýli saç agaç bolup, ýüregime kök urdy.

151

Ölsem, leýli dömüp ýürek teýinden, Eger meň üstüme tukat başyny.

...Aşakda aglaryn diri deýin men; «Eý, kinäm, kim sypar seniň saçyňy?!»

1967

Ýeri, saçyň ýolup aglajakmy sen

Nury Halmämmedowa bagyşlanýar.

Ýeri, saçyň ýolup aglajakmy sen, Ümdüziňe tutdurjakmy ýa-da sen, Bar ýazanlaň oňat goşga taýynlyk Bolýanlygna düşünmekden ýadasaň.

Erbet şygyrlaram önýär ýürekden, Şonuň üçin mertler kimin boýn alýan. Ne-hä söýüp bilýän şygyrlarymy, Ne-de bir olary ýigrenip bilýän.

Gijeleriň tümlügine gark bolup, Özüm gynap süýji arzuwlar bilen, Asyl oňat goşgy ýazyp bilmeýän, Ýazasymam gelýär oňat şygry meň.

Bar ýazanym bir ejizje guş bolup, Ganat kakyp barýar geçmişe bakan.

...Ýa ömrümiň özi şygyrlam ýaly, Bir oňat ömüre taýynlykmykan?

152

Çaga dogrulýan öýüň öňünde oýlanma

Sypaýar ýüzüňi Säheriň ýeli. Kiçijik penjiräň Nobaty uly.

Bu ýere köp kişi Salypdyr ýoly, Çal diwaryň ýüzi Ýazgydan doly.

Hanha, hol, ýokarky Setire gara:

«Aman plýus Gözel Deňdir Batyra».

«Nina plýus Saşa Netije Zizul». (Düşünen däldirin Gyzmy ýa ogul?!)

Hana-da bildiriş Jar çekýän zabun: «Spirtli içgiler Edilenok kabul!»

Ýokarky etažyň Penjiresi tor. Başlangyç kakalar Oňa daş atar.

Aşaky çaganyň Halyny sorar. Ýokarky kakanyň Halyny sorar.

153

Ol sorag ýagdyrar, Jogaba derek.

«Öýe köwlenýärmiň? Içeňok gerek?»

Penjiräň öňüne Zat alyp gelen, Azalmak bilen däl, Köpelmek bilen.

Ine, sandyraklap Soraýar ärçe: «Nina Iwanowna, Agramy näçe?»

Beýleki soraýa: «Ogulmy, gyzmy? Gözi owadanmy, Boý uzynmy?

Synlasaň ýadyňa Salýarmy meni?»

...Nina Iwanowna Nä bilsin muny.

Nina Iwanownaň Ýeke jany bar. Ýokarda onlarça Çaga jägirýär.

Aradan ýyl geçer Soň 10-y geçer. Ine, şu çagalar Dilden dür seçer.

Öňde bir şahyryň Aýdyşy ýaly: On bäş, on altyda Gyz bor hyýaly.

154

Biri şygyr okar, Birisi ýazar. Geçmişe, geljege Salarlar nazar.

Ýüzleri, ykbaly Gül ýaly ýaşlar, Biz bilen, biz bilen Ylalaşmazlar, —

Oturşymyz bilen, Turşumyz bilen, Pikir edişimiz, Gurşumyz bilen, Geýnişimiz bilen Ine, şu ýaşlar Ylalaşmazlar.

Biz — ýüzün tutanlar Ýagmyra, ýele, Başymyzy ýaýkap, Ýylgyrys çala.

Soň ýeke galarys, Çygjarar gözler.

...Alynmadyk gala, Undulan sözler,

Çekilen gussalar, Dökülen derler, Gülenler, aglanlar Ýada düşerler.

Ýöne özi bilmän Jedelçi nerler, Biziň şu kyn ýoly Dowam ederler.

155

Hyjuwlar ýatyşar, Paýhaslanar has. Ötenler, diriler Şu ýoldan barýas.

(Hamala bu dünýäň Haýyr, zyýanyn Diňe sen ýerbe-ýer Goýaýjak ýaly).

Ýüzün oda-suwa Tutan şu nerler, Iň soňy şu jaýyň Öňüne gerler.

Ýokarky penjirä Kesek atarlar. Öňem köp edilen Oýa batarlar.

Şonda ata çykan Ýigrimýaşarlar. Biz bilen, biz bilen Ylalaşarlar.

Geýnişimiz bilen, Gurşumyz bilen, Aglaýşymyz bilen, Gülşümiz bilen, Ýeňlişimiz bilen, Ýeňşimiz bilen, Umuman, ine, şu Durşumyz bile Ylalaşarlar!

1969

156

Ümsümlik

Aý düşüpdir Aýderäniň goýnuna, Gojaman çynarlar ses edýär assa. Jykyr-jykyr gülüp Aýyň oýnuna, Sowuk çeşme akyp ýatyr arassa.

Bu ýerleň howasyn işdämen ýuwdan Göwnümiz şatlykdan, arzuwdan doly. Ähli zat parahat hemem asuda, Göýä dünýäň ýüzi oňatlyk ýaly.

Göýä uzaklarda belent palmalar Top okundan heläk bolmadyk ýaly. Göýä bir wagtlar dury salmalar, Çeşmesi ýumrulyp, solmadyk ýaly. Göýä agşam çeşmä düşen Aý gyzyň Üstünden top düşüp, ölmedik ýaly.

...Aý düşüpdir Aýderäniň goýnuna, Ýel yraýar ýapraklaryn deregiň. Gürsülde sen, ýaryl, ýumrul sen, ýene Şeýle ümsümlikden dep et, ýüregim!

1969

* * *

Men özüme dost gözledim ýaşlykdan, Gözel ýigitleri saýladym-seçdim. Emma: «Gowusyndan gowsun taparyn» Diýip, hemmesiniň deňinden geçdim.

Men özüme ýar gözledim ýaşlykdan, Gözellerden hak syrymy gizledim. «Ýok, meň söýgim başgarajyk bolmaly!» Diýdim-de, gözelleň şasyn gözledim.

157

Ine, indem ne söýgim bar, ne dostum, Dostsuz hem söýgüsiz ýaşamak ne kyn. Ýöne şol ýigitleň birisi dostum, Gyzlaň birem söýgim bolandyr mümkin.

1969

* * *

Men Puşkini, Lermontowy okadym Ak-garany saýgarmaýan döwrümde. Ýat bekledim her jümläni, nokady, Özüm ýazdym şu genileň höwründe.

Juwanlykda kämillige höwrügip, Uçup gitdim başga-başga diýara. Indem yza haýal gelýän öwrülip, Zyýany ýok.

Ýetsem käşgä diýara.

1969

Dostluk

«Rahat kenar» atly filme aýdym

Oňat günde köpdür halyň, köpdür halyň sorajak, Töweregiň deňi-duşdan doludyr.

Seňem juwan ýüregiňde gara duman-gussa ýok. Ähli adamlaram oňat ýalydyr.

Ýöne birden, ýene birden kyn iş düşse başyňa, Görmezlige salar salam diýýäniň.

Bulutly gün kölegäniň bizi taşlaýşy ýaly, Bizi taşlar bile çörek iýýänmiz.

Käte şeýle, käte şeýle, käte şeýle bolýandyr, Kim bilen ýola çykjagyňy bilip bolanok.

Käte ýola hak dost diýip, hak dost diýip çykanyň Kyn gün üçin ýüreginde kuwwat ýok.

158

Gam çekme sen, gam çekme sen, gam çekme, ülpet, Gamda galyp, özüň urma sen oda.

Ýüreginde şol kuwwaty, Ýüreginde şol elýetmez päkligi, Saklaýan adamlar kändir dünýäde.

Atam

Öten agşam atam girdi düýşüme, (O pahyr öňüräk aradan çykdy), Ilki meni çagyrdy-da gaşyna, Soňra gazap bilen gaşyny çytdy.

Atam nebir diline söz getirdi, Ne ýüzümi aldy, öňküler ýaly.

Şol bir gysym bolup dymdy oturdy, Bir gysym gahara öwrülen ýaly.

Şeýdip, çekdim dymyşlygyň jezasyn, Ýüzün sallap köp oturdy gaşymda. Tyrkyldadyp juda tanyş hasasyn, Birdenem ol gaýyp boldy düýşümden.

Neçün, ne sebäpden ol beýle halda, Ýekeje söz diýmän çykdy-da gitdi. Men işde, öýümde, şowhunly ýolda, Perişan halynyň pikrini etdim.

Belki, meniň tersinedir edýänim? Gadyr edeniň gadryn bilmeýärmikäm? Ýa köp aglap, belki, eý allajanym, Gülmeli halyma, az gülýärmikäm?

Belki, galplyk bardyr köňül joşumda, Ýa gidýän däldirin ilime bakan...

Bilmedim men, ýöne agyr düýşümde Atamyň halyny gördüm perişan.

159

Ýa biziň gussamyz olaryň gamy, Ýa-da aglaýarmy seniň kinäňe. Olaryň öň çeken azary azmy?! Ýeri, indi gelip, biziňki näme?!

Gije-gündiz ýaňlanyp dur ýerimiz Edebe-ekrama çagyryp bizi. Biziň bärde edýän etmişlerimiz Rahat ýatyranok atalarmyzy.

Şonuň üçin görden turup gijeler Gün Zemine nurun saçyp geçende, Hasalaryn tyrkyldadyp gojalar Aýlanyp ýör düýşistanyň içinde.

1969

Arzuw

Össün Ýigriminji! Güllesin parlap!

Adamlaram, şäherlerem güllesin! Ýigrimbirem ösüp jennete dönsün, Gizläp,

geçen asyrlaryň güllesin.

Bir arzuwym: Ýigrimbirinji asyr,

Öz goýnunda bir mukaddes ýer bersin. Şol ýerden hoş ysy gelsin topragyň Hemem döledäki daş bolan dersiň.

Eşekler aňňyrsyn gijäň ýarynda, Horazlaram säher güni jar çeksin. Bir mahallar eken beýik baglarmyň Guran köklerinden nahallar çyksyn.

Säher-säher buglar galsyn otundan, Tozanlasa tozanlasyn ýollary.

Eger mümkin bolsa, ýene arzuwym: Çyg basan gül bolsun sagy-sollary.

160

Maňa düşen şol mukaddes diýarda Doganlar bir-birin dost kimin söýsün. Şygyr äleminde azaşyp ýörkäm Enem gelip, gapdalymda süýt goýsun.

Iň soňky dilegim: ajap mülkümde Syryp köçeleri öňin hem tersin, Ine, şu gün juda göwnümden turan Adamlar meň bilen şat bolup ýörsün.

1970

Aý problemasy

Gitdigiçe ýakynlaşyp gelýär Aý. Özem göni törümize gelýär Aý. Bilýärsiňiz ahyr ähli şahyrlar, Aýy öz ýaryna edipdirler taý.

Şoň astynda duşupdyrlar ýaryna, Aý ýüzli marallar geýip keteni. Indi görsek, Aý diýilýän «perizat» Söýmedikleň ýüregi dek sop-sowuk, Ýürek gysdyryjy boşluk ekeni.

Eger walla, ynanasyň gelenok! Aý şeýle bor diýip kim etdi hetdi. Ine, saňa ylmyň progressiwligi Aý hakdaky pikirimizi üýtgetdi.

Ine, saňa gözelleriň taýy Aý! Indi nädip ony gyza deňejek?!

Biz-ä keýpden çykdyk gyza deňäpler, Senem günüň gör-dä, gyzyl enejik!

«Bolçulyk deňizi» gara daşa baý, Aslynda, daş onuň belendi-pesi. Gijesine sowugyna çydalmaz, Gündizine şonça gradus yssy.

161

Men oýa batýaryn, Gama batýaryn,

Ýok pikirler çozýar üstüme onsoň. Eý, sen meniň Aýa deňäp gelenim, Senem şeýlemikäň ýakyna gelseň?

1971

162

Çilim jaýlanyşy hakda ballada

Sowet goşunynda edemde gulluk,

Bir waka ýadymda galdy ömürlik.

«Saga», «Çepe», «Ýarym saga-dan» ýadan, Gullugyň bir aýlyk tagamyn dadan

Esger «Pamirini» otlanja bada, «Agşam naharyna!» çykdy komanda.

Bu ýerde minut däl, göz-açym salym, Esgerem howlukdy zyňyldy çilim.

Hatar bile, aýdym bile gidildi,

Esgerimiz pälwan deý nahar edindi.

Nahardan soň ýene rota gaýdyldy, Şireli, ýumorly aýdym aýdyldy.

Soň agşamky barlag, bolanda tamam, «Ýatmak bar eken-ow — diýdik — sag-aman!»

Komanda eşdildi (buzmy ýa-da ot) «Ýerinde galmaly üçünji wzwod!»

Ýaňy ýatmak hakda gurlanda hyýal, Geldi otuz üç pil, ýeke odeýal.

Odeýalyň dört burçundan tutdular, Üstüne şol zyňlan çilmi atdylar.

Başda ýatmak bilen bolan inerler

Munuň sebäbine düşünmediler.

«Ýol nirä?» — diýdiler ilki bada şat, «Çilim gabrystanna» — güldi leýtenant.

Sesimiz şadyýan çyksa-da başdan,

Soň peselip gitdi ýuwaş-ýuwaşdan.

163

Ilki kilometr, soň ýene biri, Düşekden daşlaşýar esgerleň bary.

Emma soň seretsek — işler ne ýeser! Otuz kilometr barylmaly ýer.

Diňe şol çilimi zyňan gahryman, Bu zatlaň sebäbin bilýärdi aýan.

Çydam edip ýoldaşlarnyň kötegne, Dymyp barýar ýüzün salyp etegne.

...Ýigrim dörtden, ýigrim bäşden

ötdüler.

Ahyr otuzynja baryp ýetdiler.

Otuzynjy bolsa garaňky baýyr, (Bu işleriň soňy haýyrmy-haýyr).

Ine, öňe çykdy juwan leýtenant, Çasly sesi bilen buýruk berdi şat:

«Ini-boýy iki metr» — diýdi ol, «Çuňlugy-da iki metr» — diýdi ol.

«Arassaja gazyň kyn bolsa-da, kyn, Içinde ýatjagyň sylagy üçin».

Leýtenant şeý diýip, çykdy bir çete, Gyssyrdy agzyna neşeli «B–T-e».

Soň gazuw başlandy. Şeýle bir gazuw,— Waspyn ede biler ne dil, ne ýazuw.

Firdöwsiň galamy, Puşkiniň eli, Maýakowskiniň gazaply dili.

Bir gapdalda ýatan betbagt çilim, Soňky ýol öňünde alýardy demin.

164

Biziň esgerimiz demin alanok, Ýer-ä ýarylanok, olam ölenok.

Onuň hor egninde misli hersi şir

Otuz iki ýigdiň ukusy ýatyr.

Esgeriň ýüregne boldy bir ünji

Otuz ikiň igenmedik igenji.

Ahyr gazuw işi gutaran zaman,

Täze buýruk aldy biziň gahryman.

Çilmi emaý bilen almalydy ol Hem baky jaýyna salmalydy ol.

Ýöne ol çilimi göterende şat:

«Ynjytmaň merhumy» — diýdi leýtenant.

«Çünki, indi bu çilime dar jahan, Rotaňam öňünde ýatmaz hiç mahal.

Ýalňyz mazaryna ýoda çekilmez,

Hiç wagt zyňylmaz, hiç wagt çekilmez.»

Soň çilimi emaý bilen gömdüler, Hormat edip, biraz salym dymdylar.

Ýöne şol dymyşlyk tä rota çenli, Bozulman, bölünmän sag-aman geldi.

«Podýom!» — diýip, rotadan çykdy

komanda.

Otuz üçler polka girenje bada,

...Bu waka ýadymda galmazdam weli, Ine şo «weliniň» sebäbi uly.

Häzir boýun aljak, pursatym barka: Mendim sebäpkäri şol tukat wakaň.

165

* * *

Uly şahyr edil Wolga ýalydyr, Ol öz adyn halk deňine ýetirýär. Wolga bu gün durky, kuwwaty bilen Öz derýalyk manysyny ýitirýär.

Bu gün Puşkin bilen, Russiýa bilen, Erkin rifmalaşýar Wolganyň ady. Ol derýa däl,

Russiýanyň ölçegi,

Rus ruhunyň, paýhasynyň şaýady.

Ownuk-ownuk derýalaryň birleşip, Kuwwatly Wolgany ýasaýşy ýaly, Biz kimin şahyrlaň ýüzlerçesinden Iň soňky döreýär halkyň hyýaly.

Dostlar,

Ruhdan düşmäň! Biderek däldir Başardygymyzdan döredýänlermiz. Hawa, biz beýik däl. (Zyýany näme!) Ýöne beýikleri döredýänler biz.

1971

Ýalňyzlyk

Ýeke özüň öýüňde, Telefon dymyp otyr. Nämeler bar küýüňde? Öňüňde galam ýatyr.

Köne žurnal okýarsyň,

Köne endigňe görä.

Telefona bakýarsyň,

Soň bakýarsyň penjirä.

166

Garaşmakdan döreýän Iňňän ruhy boşlukdan Sypmak üçin gözleýäň Bir jadyly hoş lukman.

Ne jady bar, ne lukman, Ne kakylýar penjire...

Gül suwarýaň howlukman, Bägülleň penje-penje.

Ýürek gysyp, darygýaň, Bogýar boşlugyň sesi.

«Iň bolmanda — Gygyrýaň — Duşmanym bir gelsedi!»

Duşmanyňam gelmeýär, Garaşýarsyň bir entek.

...Birden göwnüň giňeýär, Güýzüň ýalňyzlygy dek.

Şonda has çuň düşünýäň, Öz-özüňe, baglara, Gaty akar bu dünýä, Geçen, geljek çaglara.

Dymsa dymsyn telefon, Kakylmasyn penjire. Ýöne güýzi keýpihon Edersiň sen terjime.

Ýurek barha joş alýar Galam batly ýöreýär. Bizde käte goşgular Ýalňyzlykdan döreýär.

1972

167

Degişme

Meýlis daşda galdy,

Gözünde duman,

Ol ne pýan däldi,

Ne-de bir pýan.

Ol yrga ädimin

Assadan aldy,

Şadyýan aýdymyn

Gaýtalap geldi.

Deňizler dyzymdan,

Egnimden asman.

Keýikleň yzyndan

Ýetmegim ahmal!

Edip elde barym,

Gygyrsam, sesim

Aýlanyp ýer Şaryn

Dolanar basym.

Bu dar dunýämiziň

Dagdyr çöllügi

Maňa mazarlyga

Ýetse boldugy!»

Gijeki dünýäde

Aýdyňdan-aýdyň, Ýaňlandy howada

Şadyýan aýdym.

Beýle geň aýdymy

Eşden mahaly,

Dünýäň bu adama

Geldi gahary.

Mekir duzak gurdy,

Ahyr soňunda

Bir derýa akdyrdy

Onuň öňünde.

Derýanyň üstunde

Ejizje köpri,

Hany, ol geçsin-dä,

Şu bolsa pikri.

168

Ýöne bu adamyň

Keýpi hezildi.

...Ahyry aýdymyň

Soňy ezildi.

Köprüden dik aşak

Gaýdan badyna,

Onuň başga aýdym

Düşdi ýadyna.

Gygyrdy, gygyrdy

Çirkin çykdy ses.

Halasgär çagyrdy.

Eştmedi hiç kes.

Gygyryp, gygyryp,

Bu dar dünýäde,

Öl sesi bugaryp

Gitdi howada.

Hiç kim eşitmedi,

Ýetmedi dada,

Ine, şu darajyk,

Kiçi dünýäde.

Gygyrdy neresse

Ýarygijä çen,

Soň turup seretse,

Suw dyzdan eken.

Käte keýpi gelip,

Ýürek heň etse.

Indi başga aýdym

Aýdýar neresse.

1972

Çişlikçi

Şäheriň çetinde, piwohanada, Arzyly, abraýly çişlikçi bir är, Tüýlek kükregini şemala gerip, Gadym han-begleri ýadyňa salýar.

169

Oňa salam berip, tanyşlyk açýan Kişiniň köňüli, seri dumanly. Salam berip, salamlary alynman, Tanyşmadyklaram ömür armanly.

Hamala dag göwsün böwsen Perhat deý Gaş çytyp, haşlaýar uludan-uly. Gapdalda bar zada perwaýsyz garap, Eýesini çekip barýar «Žiguli».

Dogralan etlere hyrsyz garaýar, Mes itiň guýruga garaýşy ýaly. Ine, ýagly elin urýar jübsüne, Çykarýar keýp bilen öz ýasan ýaýyn.

Äpet kelledäki kiçi beýnini

Zor bilen işledýär, batýar-da dere, Atylan daşdanam biraz kiçiräk Serçeler patylap gaçýarlar ýere.

Loh-loh edip gülýär oňan awuna, Bir salymdan dolýar onuň torbasy. Güýç goşýar oň öňem elhenç güýjüne, Birje çemçe şorja serçe çorbasy.

Alty adam heder edýär nobatda, Onuň haýýar hem nadara sesinden. Ol başlasa, beterräkdir goh sesi, Söweş meýdanynyň gümmürdisinden.

Hany, eý, nobata şindi durmadyk, Hany, eý, ýedinji, ýedinji gerçek? Hany, gerek bolsa, oňa «Bes!» diýjek, Ýa-da, gerek bolsa, tumşuga berjek?

Sagatlykdanmy ýa basmarlan müýnden Akýar maňlaýyndan burçak-burçak der. Gorky bilen garap agyr märekä, Heder edýär şol ýedinji gerçekden...

170

* * *

Obanyň üstüne çöküpdir agşam, Gije ogurlapdyr belendi-pesi. Uzakdan bir ýerden eşdilýär çala, Uzyn-uzyn üýrýän itleriň sesi.

Ne ogry penjiräň aýnasyn sökýär, Ne şemala ygşyldaýar söwütler. Onda neçün yzyn üzmän daňa çen Beýle yhlas bilen üýrýärkä itler?

Keýpiň äheňi ýok olaň sesinde, Duýlanok sesinde köňlüniň şady. Aýralykmy?

Geçen günden ahmyrmy, Ýalňyzlykmy — Ýekeligiň perýady?

Için dökýän ýaly biri-birine, Üýrüp-üýrüp öz möhleti ýetende, Obaň ol çetinde goýýar birisi, Beýleki başlaýar gaýra çetinde.

Süýndürip-süýndürip, Inçeden-inçe

Üýrende, sesleri ýüregňi dilýär. Ýöne item däl-de,

Köňli ýaraly

Biriniň agysy bolup eşdilýär.

Diňe daň agaryp, Adamlar örüp,

Öwsende obada durmuş şemaly, Göwünleri biraz açylan itler, Misli gussalaryn gizleýän ýaly,

171

Üýrmesin goýarlar, Ylgarlar her ýan,

Tozan turzup küren obaň ýolunda, Ne hesret, ne gussa ýatlarna düşer, Işe gümra adamlaryň ýanynda.

1973

* * *

Mydam söýdi meni deňi-duşlarym, Şeýle ajap boldy meniň kysmatym. Hiç kim meniň bokurdagma basmady, Menem özgäň bokurdagna basmadym.

Ýar saýladym ähli ýardan zyýada, Ahalyň düzünde deňi-taýy ýok. Başga bir ykbaly,

Başga bir ýary

Göz öňüne getiribem bilemok.

Gezdim il içinde paý-u-pyýada, Şerap içdim ildeşimiň toýunda.

Ýene hiç wagt gursagyma ýumruklap, Artyk söz aýtmadym türkmen öýünde.

Şeýle ajap boldy meniň kysmatym, Şygryýet ilinde geldim joşa men. Bozman şahyrlaryň göni hataryn, Ahyr ýetdim otuz iki ýaşa men.

Dostlarymyň otdan geçen ynamy, Ýaşlygymyň beren elýetmez ýary, Agras diýlip ykrar edlen aýdymlam Maňa ýeňil düşdi bu zatlaň bary.

172

Göräýmäge gül örüpdir ýoluma, Ýaşamak ne hezil!

Ajaýyp zemin. Ýöne dost ynamy, Ýaryň söýgüsi,

Halkymyň talaby basýar dag kimin.

Bar geçenim-geljegimiň maýasy. Dostluk.

Söýgi.

Halkyň köňül hoşlugy. Bir zat,

Bir zat diňe indi başlanýar Biziň ýürekleriň garyndaşlygy.

(Bagşyň ýaňy der inipdir maňlaýna, Ol ýaňy esasy tarlaryn çekýär. Ardynjyrap,

Bir azajyk aljyrap,

Juda kyn ýollaryň kirşine kakýar.)

Adamçylyk,

Sungat — bary bir kärdir,

Onuň serhedini kimler çaklasyn. Şygyr meýdanynda pellehanadan Eger ol bar bolsa, hudaý saklasyn.

Şeýle ajap boldy meniň kysmatym, Dogamda maňlaýmy sypan deý Hydyr.

...Eger şahyrlaryň bagty bar bolsa, Bagty egnindäki agyr dagydyr.

1973

* * *

Okyjym, men seniň taňry myhmanyň, Men senden ýaş. Saglyk-amanlyk sora Töre-de geç diýme, gyşar-da diýme, Işikde ýer barka geçmäýin töre.

173

Geçip dag, gollardan, bazar, dükandan, Ölçäp çykyp menzillerin mesgeniň, Men bir düzme ýazdym durmuş barada, Gymmatyn ölçemek wezipäň seniň.

Sen köp bagyşladyň günämi ozal, Men şoňa buýsanyp harsallyk etdim. Indi bes. Çen boldy. Kişi çykyldy, Bagyşlamazlygyň möhleti ýetdi.

1970

Täze ýylyň bosagasynda

Hany, geçiň giň saçagyň başyna! Bäş minut galypdyr onki bolmana. Döz geldik biz ýyllaň tomus, gyşyna, Sarpa goýdyk bereketli ummana.

Döz geldik tupandyr tüweleýlere, Guran binamyza söýenýär asman. Görenler diýerler: «Baý tüweleme!» Haýran galar rowaýaty gahryman.

Meň, Täze ýyl, saňa kän haýyşym ýok, Şatlyk hem bagtymyň öňküsem ýeter. Gussa-gaýgym bolmasyn-a diýemok, Ýöne köp bolmasyn öňküden beter.

Dostlarym ýyl-ýyldan azalyp gelýär, Hemmäniň ýagdaýam bolmaly şeýle. Doganymça bolsa, diýmek dostum däl, Dogandanam eziz ýeke dost saýla.

Öz ýerinde bolsun ýagmyrdyr duman, Öz ýerinde tomus bolsun, ýaz bolsun. Toý gününde oturşykda oturan

Daş çykanda

Oň gybaty az bolsun.

174

Agşamara işden gaýdyp geliner, Şonda öýde çäýnek-käse döwülsin. Sögünmesin onuň üçin gelinler, Onuň üçin çagalarmyz söýülsin.

Soňky sözüm: onki jaňyn kakanda, Täze ýyl, ýoluňa sepilsin güller.

Men näm bolsam şo bolaýyn jahanda, Saňa nesip etsin ajaýyp günler!

1970

Hemme ýollar diňe ýürege barýar

Sanap bu taryhyň güni hem aýyn, Ýer şary kiçelip barýar gün saýyn. Bir zaman aň bilen ýetip bolmaýan Kontinent.

Materik,

Deňiz,

Okean,

Üstüne barmasaň, oňa parhy ýok — Öýüňe gelmäni azar bilenok.

Ýok boldy aralyk. Açyldy perde. Öýüň dulundaky telewizorda

Bu şaryň peslignem görüp otyrsyň, Bu şaryň meslignem görüp otyrsyň. Şeýle bir, şeýle bir kiçelipdir Şar, —

Oň azary öýde rahat goýmaýar. Hatda çykyp çypar Aýyň üstüne, Zeminiň täleýne seredýän siňe, Dünýäň bar öýünde ýaňlanýar diňe: «Adamlar, adamlar, serediň muňa, Serediň hem hiç bir zaman unutmaň! Bu jepaly Wetnam, gahryman Wetnam Bu saňa degişli, Degişli maňa!»

175

Ýok, bu ýollar ýöne-möne gurlanok, Olaň aňyrsynda şatlyk bar, gam bar, Öz agysy bile, şatlygy bile Hemme ýollar diňe ýürege barýar.

Çünki, adam ogly gyşda, tomusda, Gaýgyda, hesretde, belentde-pesde, Oýlanyp ýör bar ýürlekleň ustünden Çekilen mizemez

baky polýusda.

Adam diýen özgäň halyny bilse, Elbetde, oň üçin şöhratdyr şandyr. Eger beýik Zemin kiçelýän bolsa, Diýmek,

Ýüreklermiz ýakynlaşýandyr.

1970

Eneme

Sen meni ýaman gözlerden gorap saklajak bolduň, Sen meni süýt-gaýmak bilen ekläp-saklajak bolduň. Juda ýagşy suwlar bilen teşneligmi gandyryp, Ýolumdaky ýaman sözleň baryn çöplejek bolduň.

Güldür atyr sepmekçidiň ýollaryma, yzlaryma, «Goraň muny!» diýmekçidiň, meniň söýjek gyzlaryma Ýetmezimi ýuwmakçydyň, ýagşyň ýeri ýuwşy ýaly. Öz mähriňi bermekçidiň, gury çykan sözlerime.

Sen meni ýaman gözlerden gorap, saklap bilmediň, Sen meni süýt-gaýmak bilen ekläp, saklap bilmediň. Iliň içýän suwy bilen teşneligmi gandyrdyň, Ýolumdaky ýaman sözleň baryn çöpläp bilmediň.

Hemmelerden artyk borum islediň sen başky günüm, Ine, görseň, iliňkiden ne artyk, ne kemdir günüm. Ýöne käte, nämüçindir ýa şat bolsam, ýa-da girýan. Örän, örän, örän tanyş sesiň bilen öýe girýäň.

176

Ine, durun seň öňüňde sakal-murtly gelişiksiz. Nämüçindir arzuwyň däl, nämüçindir tagaşyksyz, Bu dünýäniň bir ajaýyp, bir gazaply kanuny bar. Bolmaly, bolmasyz zatlar enä hiç geňeş salmaýar.

Ine, durun seň öňüňde diňe ak süýdüňi emen, Meni hiç bir zatdan gorap bilmedik, ýalňyz enem!

* * *

Salam dostum, mähribanym, Aşgabat, Meniň çagalygym, ýigitlik çagym. Meniň öz başymdan sowuljak bagym, Emma hiç bir zaman sowulmaz bagym.

Depämdäki soňky saçyma çenli,

Men seniň perzendiň, men seniň ogluň. Şoň üçinem bu gün açyk ýürekden Seň bilen söhbetdeş bolmakçy boldum.

Seni öwmekçi däl, Bary boş gürrüň...

Ýogsa bolýar ahyr, Käte gelýänler,

Gelende, «şäherňiz ajaýyp» diýip, Gideninde «oba» diýip gülýänler.

Bu ömürde köp-köp şäher görüldi, Zähmetkeş,

söweşjeň, gahryman şäher...

Saňa hiç şäherden oňat diýmerin, Sen hemme şäherden mähriban şäher.

Saňa juda sarpa goýanym üçin, Hem sylanym üçin eziz diýarym, Soraýasym gelýär myhmanhanalaň «Ýer ýok» hakykaty sende-de barmy?

177

Öz ýüzi ýok diýýäs seniň jaýlaryň, Başda göräýmäge şeýle-de ýaly, Emma dostlar bilen içgin gatnaşyp, Tapýas-a öýüni gijäniň ýary.

Ýogsa-da tapmarsyň, dostuň ýok bolsa, Käte aglamasaň, käte gülmeseň, Tapanyňda näme şahsy öýleri, Içinde ýürekdeş tapabilmeseň.

Geçmişim, şu günüm, geljegimem sen. Men seni söýmäýin nämüçin, ýeri, Meniň dostlarymyň, söýen gyzlarmyň. Aglan,

Gülen günlerimiň şäheri!

Ähli ýeriň birdir güni, asmany, Ähli ýeriň birdir aýal-erkegi.

Dünýäň her nokady merkez diýýärler, Diýmek senem bu dünýäniň merkezi.

* * *

Gök gümmürdäp, Gitdi uzak ýerlere.

Ol soňam eşdildi durdy uzakdan. Çabgadan soň tämizlenen, terlenen Täze bir ys geldi ýüz dürli otdan.

Ine, birden ýaz şemaly öwüsdi, Şonda misli tans oýnaýan boluplar Göýä

gökde bölek-bölek bulutlaň Elwan öwsüp gitdi ýumry göwüsi.

Kalbym-durkum bilen sähraýy boldum, Içdim howasyny — sähranyň meýin. Men gussadan gaçyp şu ýere geldim, Men şatlykdan gaçyp nirä gideýin?

178

Ykbala ten bermän, geljege bakdyk, Bildik herki zadyň bor eken çeni. Gereginden artyk bolanda şatlyk, Adam ýene gussa batjak ekeni.

Tehnika

(Pişigiň açyşy)

Meniň ata-babalam, Agalarym syçany Örän sada tutupdyr. Ondan bäri ýyllar däl, Asyr bary ötüpdir.

Näçe wagt bolupdyr

Asyr bary geçeni.

Men nämüçin tutmaly

Penjäm bilen syçany.

Gämi bilen buz döwýäs,

Baryp Aýa ýetilýär.

Emma nämüçin syçan

Penje bilen tutulýar?!!

Menem bir açyş etdim,

Alkyş aýdyň tapana.

Men indi penjäme däl,

Sygynýaryn gapana!

Hüwdi

(«Gelin» kinofilmine)

Çölde gülüm açyldy, Laldym, dilim açyldy. Kime zarym aýdaýyn, Gözde ýaşym seçildi.

179

Ölümi sen, diri sen, Unutdyňmy ýary, sen. Ýüzlerimiň tuwagy, Gözlerimiň nury, sen.

Ýolda galdy gözlerim, Tapa bilmen yzlaryň, Pos alypdyr ýürekde Saňa diýjek sözlerim.

Gel, gijeki Aý deýin, Guýup saňa yşk meýin, Ýüregmi ýaryp çykan Sözlerimi aýdaýyn.

Äkit ahymy, şemal, Getir ahyny, şemal, Bizi birek-birekden Daş etdi niçik ykbal?

Gördüm günüň ýaşmasyn,

Datmadym toý pişmesin.

Il başyna düşen iş

Deňimizden geçmesin.

* * *

Bu dünýä düşüniň, Onuň suwlarnyň Ýokardan aşaga akyp gelşine. Mekansyz, watansyz ördek-guwlaryň, Keýpleri gelende göge galşyna.

Düşüniň bu dünýä, beýik alymlar, Milýon böleklere bölüň atomy, Böleklerden ýene bölek ýasaň siz, Bütewi bolsa bor dünýäň adamy.

180

Biz beýik asyryň, beýik wekili, Şatlyk bilen hesret duzun dadanlar, Ýüzlenýäris alymlara: «Bölüň siz Atomlary,

Bölünmesin Adamlar!»

Siz şahyrlar, ýamanlary dargadyň, Oň üçin janyňyz aýamaňlar hiç. Ýamanlyk atom däl gutarmaz ýaly, Bölüň ýamanlygy gutarna deňiç.

Eý, alymlar, eý, şahyrlar dünýäsi, Bir çen boldy, ýamanlygy owradyň! Atoma öwrediň bölünmekligi, Adamlara bütewligi öwrediň.

* * *

Tüweleme, döwran bize dolandy, Iýseň ýag akyp dur, geýseňem ýüpek. Gany damyp duran et oklaýmasaň, Süňküňe pitiwa edenok köpek.

Gapylarda demir atlar kişňeýär, Sussuňy basanok aňyrdan gelen. Hemme zat bar:

Bagt, ýoldaş, hoş sözler, Hatda bir azajyk artygy bilen.

Hemme zat bar: ertämize ynammyz, Ýaşyl ummanlaryň rahat ykbaly. Dükanlar toý mesgenine meňzeýär, Adaty günlermiz hadysa ýaly.

Ýöne gorkýan, gorkýan başga bir zatdan Şo gorky gynaýar, ezýär ýüregi, Hemme zat bar,

Bir uly zat ýetenok, Tärimmizde Aýazhanyň çarygy.

181

Dileg

Lukmanlara köpüräjik boş wagt, Aşyklara köpüräjik hoş wagt.

Topragymyz ýarylmasyn, tozmasyn, Sagat ne-hä ozsun, ne-de ozmasyn.

Goý, delfinler gürläp bilse, gürlesin, Ýöne gürläp, dosta hile gurmasyn.

Jübiniň agramy manysyz bolsun, Her kesiň päliniň wysaly gelsin.

Bagtyň paýlanşygy bolan wagtynda, Artyk almaweri laýyk bagtyňdan.

Öýüňizden myhman bary çykmasyn, Gelinlerňiz gaşlaryny çytmasyn.

Azyrajyk bolsun çörek nobaty, Köpüräjik bolsun kitap nobaty.

Gözüňiz jübt bolsun, ýüzüňiz ýeke, Bize ýeke ýüzem ömürlik ýeter.

Iň soňam bähbide bolmaňlar ýesir, Penjire, gapysyz bir jaýa getir.

Ah, şu bolsadylaň bolan pursady, Şahyram bir käse şerap ursady.

Bilýän

Aglarsyňyz, bilýän, bada, Meň gabrym gazylan wagty. Dilärsiňiz o dünýäde Meniň üçin uly bagty.

182

Bilýän, goýun soýarsyňyz, Sähel tukat bolman häli. Meýi doly guýarsyňyz, Meni biraz ýatlar ýaly.

Adat bilen aýdarsyňyz Gerek sözi birden-birden...

Soňra bolsa, undarsyňyz,

Meniň meýdim — gabrym nirde.

* * *

M. Swetlowa.

Saňa sataşdyrmady

Köp ýörelen ýol-ýoda.

Bulgur çakyşdyrmadym

Seniň bilen EMÖ-de.

Eşitmedim ýomagňy,

Eşitdim ýogalanňy.

Sen dirikäň lirikaň

Beýle zordur öýtmedim.

A sen entek dirikäň,

Sen dirikäň ökdediň.

Sen ölseň-de eseriň

Baky ýaşar» diýdiler.

Bu söz ýürek heserin

Egser diýip, kim biler?!

Eser ýaşar. Oňat zat.

Emma sendiň geregmiz.

Gitdiň. Ýürekler berbat,

Garyp galdy ýüregmiz.

Soň bilinýär ölçegi. Ýöne uly ölende, Ýalan ýaly öljegi. Adam ýaşap ýörende,

183

Seniň ýoklugyň derdi,

Günde berensoň yza,

Topragyny iberdi,

Saňa Andaluziýa.

Seniň hakda ýazmaga

Hakym barmy ýa-da ýok,

Bilemok, eý, Mişa aga,

Emma ýazman bilemok.

Munuň üçin diňe sen,

Diňe özüň günäkär.

Birleşdirýän diňleseň

Seni-meni beýik kär.

Men şu günmi, ertemi, Ýolup günleň ýapragyn, Elterin, tiz elterin, Saňa türkmen topragyn.

1968

Gije we gündiz

Penjireleň tutuk gije we gündiz, Gapylaryň ýapyk gije we gündiz. Sen öýde otyrsyň gije we gündiz, Sen ýazyp ýatyrsyň gije we gündiz.

Bu günler ýaz joşýar gije we gündiz, Aşyklar öpüşýär gije we gündiz. Otlular gatnaýar hyň berýär wokzal, Adamlar tapyşýar gije we gündiz.

Bir dänejik okla ýeriň teýine,

Bir çynar dänesin okla ýere sen — Goý, gije we gündiz, gije we gündiz, Seniň şol dänäňden çynar döresin.

184

Sen onsoň ýazyber gije we gündiz, Wagt geçer. Ýene ger gije we gündiz. Sen... bir gün öläýseň gije ýa gündiz, Şygryň-da öläýse gije ýa gündiz,

Gelişiň deý gitmän ýalaňaç, ýalňyz, Galar şol çynaryň gije we gündiz, Ýogsa, men düşemok, düşemok heniz, Sen näme ýazýarsyň gije we gündiz?!

1961

Eneler

Eneler jomartdyr, giňdir eneler, Olar kyn pursatyň kömege geler. Ömürboýy oňa beren jebriňi Ahyr bir söz üçin bagyşlap biler.

Bagyşlar-da, baky ýumar gözüni. Agaç ata müner, zemine gider. Diňe özi gitmez, beren jebriňi, Sütemiňi ýany bilen äkider.

Sen onsoň aglarsyň. Tutarsyň içiň, Emma seň gözleriň şol bagta zardyr.. Ene soňky demde günäňi öter, Ýöne oň ötdügi saňa jezadyr.

185

Baky hoşlaşyk

Gije. Dermanhana. Köçe. Çyralar.

A. Blok.

Gözel gözleriňe çalaňda sürme, Saçyňy

diň kimin

öreňde başa,

Seni mejbur edýän gyz endigi däl, Ol endik däl,

Onuň sebäbi başga.

Duşuşyga gelýäň, Eliňde sumka

Hem ýeke setiri okalmadyk Blok. Blok bilen özüň bezejek bolmak Bolanog-a,

düşün ahyr,

bolanok.

Öz ýanyňdan ýok arzuwlar ýüwürdip, Käte gijä galýaň, kä gelýärsiň ir.

Sen öz gözelligiň, allaryň bilen. Meni öz dünýäňe etmekçi ýesir.

«Söýgüsiz bagt ýok, Söýgüsiz durmuş»,

Diýip aýdyp geçipdirler ozallar. Söýmek bor Blogy

okamaňda-da, Sada, tämiz bolsa asly gözelleň,

Gidýän seniň çüýrük ysly dünýäňden, Senden aýra düşmek kyn bolsa-da, kyn. Şo dünýäň gapysyn

gaty ýapýaryn,

Soň ýene bir kesiň açmazy üçin.

186

Şol kitaby agyr ýük deý göterip,

Sen, gyz, boş dünýäňe gaýdyp gelersiň. Okajak bolarsyň pahyr Blogy,

«Ah, tukatlyk!» diýip, sumka salarsyň.

Sende sadalygyň bolmany üçin, Näçeler gezseň-de hilä baş goşup, Edibiljek halkaň

baky halka bor:

Öý. Köçe. Duşuşyk. Baky hoşlaşyk.

1968

* * *

«Watana» barýaryn, görýärin kino, Içýärin siropy, iýýän eskimo. Awtobusa münýän, pyýada ýörýän, Müňlerçe mylaýym ýüzleri görýän.

Pikir ýumagyny dynman çözleýän: Men kimi gözleýän? Näme gözleýän? Men tomusmy, gyşmy, güýzmi ýa ýazmy, Köpi gözleýärin, tapýaryn azy.

Indi il içinde bolup gezende, Düşündim men:

Hil-hil eken jemende.

Adam bar — ömründe açylmaz gapy, Şony ýigrenýänme begenýän gaty. Adam bar — bar kişä açylgy gapy, Şony söýýänime begenýän gaty. Biriniň gussasy gynaýar meni, Biriniň kyssasy gynaýar meni.

Şeýle aladaly, gussaly gezýän,

Men kimi gözleýän? Näme gözleýän?

187

Men kimi gözleýän? Näme gözleýän? Jogabyn tapmasam özüm günäli. Ýöne il bagtyna guwanyp bilsem, Ýöne il derdine gynanyp bilsem, Diýerin: «Gözläpdim men şu hünäri!»

Gezýän bulwarlarda, trotuarlarda, Çümýärin pikire hiç ýana bakman. Eger il derdine gam çekýän bolsam, Diýmek, gözleýänmi taparyn hökman.

1964

Meniň dostum

Deňiz — asfaltlanan, suwlanan meýdan. Bar-da, oý-hyýalda gezim ediber.

Deňiz parahatka synla bir meýdan — Ruhuň deňiz bilen hezil ediner.

Ol paýhasly goja — Danadyr örän.

Tolkuny — maňlaýynyň gasyny ýaly, Sen ol gasynlary sana-da göräý, Her gasyn bir ýylyň geçiren ýoly. Deňiz bilen syr alyşyp durmaga — Derdim bölüşmäge utanamokdym. Men şunça uzaga gözüm diksem-de, Ýeke gözýetime gözüm ýetýärdi. Onuň gözýetimne gutarma ýokdy, Men entek durmuşyň bar ýollaryna, Ähli çuňluklarna ýetip görmeli. Ýöne mende şeýle kada döredi: Mydam meniň bilen deňiz ýörmeli.

Goý, söýgimde gözýetimim bolmasyn, Goý, il üçin hasrat çeken günlerim Şol gaýgymda gözýetimim bolmasyn. Men, bilýärin, ýigrenmelem bolaryn, Ýigrenjimde gözýetimim bolmasyn.

188

Men ha ýerde gezsem, ha gökde uçsam, Kynçylyk duzagyn guraýsa eger, Elmydam, elmydam ýürekdeş dostum. Deňiz meni gözlär kömege geler!

1964

* * *

Ilkinji goşgulam edilende çap

(Şu günki deý düşýär meniň ýadyma), Gazeti maňlaýma, gözüme oýkap, Beýik sözün goşardym men adyma.

Men özüme beýik, geniý diýerdim, Menden başga şahyr ýokdy dünýäde. Başda goşgy, soň özümi söýerdim,

...Indi o duýgular düşenok ýada.

Taryn kaksaň, goşgy ýagar liradan,

Emma bilýäň ýetmeýänin towunyň.

Ah, beýiklik, ah, genilik nirede,

Gaýta öz-özüňden geçýär göwüniň.

Gazeti okýaň-da, goýýaň gapdalda, Çilimiňi otlap, owurtlaýaň çaýyň, Çykan goşgyň üýtgeşik bir zat däl-de, Adaty zat, agşam dogşy deý Aýyň.

Şeýdip, sowaýarsyň şygyrdyr söze, Emma seň ýadyňda şol bagtly gün. Ýok, bize ýetenok, ýetenok bize, Ilkinji söýginiň belent şatlygy.

Kämillik

Aladamy, umydymy salyp ýürek kisäme, Ýürekleriň şa ýolunda döküp maňlaýdan derim, Her günümden, her aýymdan bir täzelik küýsärin, Şeýdip, Kämilligim, saňa mydam meýil ederin.

189

Men seniň ugruňda borun eger tende jan bolsa, Ýöne saňa ýetenimi ömürbaky bilmäýin.

Goý, her şygrym Kämillige bir basgançak ýetmesin, Öz-özümden razy bolup, saňa baka bilmäýin.

Kämilligme ýetmäýin ýoluň orta bilinde, Goý, ömrümiň her güni oňa täze ýol salsyn, Her bir şygrym bir Kämillik basgançagnyň ahyry, Soňra täze Kämilligiň — ikinjiniň başy bolsun!

1964

Gözellik

Ýok, men Gözellige ýuzleý düşnemok, Şonuň gudraty deý gudrat görmedim. Wakalaryň, häsýetleriň, işleriň Özeninden gözelligi gözledim.

Mermerden gyz döreden-de Pigmalion, Ussahanasynda işlänmiş ýalňyz. Elladanyň tukat harabasyndan

Biziň döwrümize ýetipdir şol gyz.

Ol bize güýç berdi. Synlap gönendik, Diýdik: «Ýyllar geçýär, galýar Gözellik!» Gözlerinden däne-däne ýaş döküp, Hasrat çekip «Şatlygyny» ýazanda, Gördük Gözelligin Bethowenmiziň Bagtsyz täleýinde, bagtsyz gözünde.

Ol bize ruh berdi. Diňläp gönendik. Diýdik: «Ýyllar geçýär, galýar Gözellik!» Ol beýik Wolganyň sag kenarynda,

Bir daban ýer üçin dökülýärkä gan, Kombata atylan ajal okuny

Döşi bilen alyp galdy gahryman.

190

Ol diňe kombaty halas etmändi, Soldatyň yzynda misli gök palas, Çyrpynyp akýardy mukaddes Wolga, Aňyrda Russiýa bolupdy halas.

Soldat ýere bereninde döşüni, Öňünde Gözellik egdi başyny. Bu gözel durmuşy gorap ölenler, Baky bagtyýardyr, baky Gözeldir!

...Bir gözellik pak şänige meňzeýär, Gözellik bar, öwşün atýar nury ýok. Jebir-jepalarda dörän Gözellik,

Seni wagt ýumuryp, ýuwdup bilenok.

1966

Beýiklik

Men düýbünden beýle bolar öýtmändim, Çünki bary bilen höwrügerdim men: Baglara şatlygym ederdim beýan, Ýollara gür biýrdim ähli derdimden.

Men düýbünden beýle bolar öýtmändim, Ýöne olaň bary şeýle bolupdyr:

Pes bolupdyr beýik diýen baglarym, Uzak diýen ýollam has gysgalypdyr.

Beýikligi üçin ýüzüme sylan Baglarmyň halyna dözmeýär ýürek. Ine, şu hakykat ýakmaýar maňa,

Şu duýgymdan aňsat sypmasam gerek...

Çagalykdan beýnä siňen ynamlar Ýyllar geçip, çagşan jaý deý synýarlar. Bu ahwala akyl ýetirdigmizçe,

Ýene şonça syryn açýar dünýäler.

191

Ýene uzap gidýär ýollar-ýodalar, Başga beýik baglar güwleýär gökde, Ine, şol uzaklyk hem beýiklige Ynamym durmaýar belli bir çäkde.

Şeýdip, agyr oýda her kemçilikden Akyl ýygnap, ölçäp-jemläp yzymyz, Kalbymyzda dörän täze ynamlar Düýbi pugta sütün kimin mizemez.

Gözýetimden gözýetime uza, ýol! Peseldim diýip, beýik bagym, tutma ýas!

...Gürrüň baglaň peselşi hakda däl, Özümiz baglar deý beýgelip barýas.

1965

Saňa garaşýan

Meýdan güli küýsände, — Saňa garaşýan,

Üzümlermiz güýzände, — Saňa garaşýan.

Gije gündize maýyl, Asman ýyldyza maýyl, Jeren çöl-düze maýyl, —

Saňa garaşýan.

Hoş söze teşne kimin, Men bir ýarylan zemin, Seň garaşýanyň üçin, —

Saňa garaşýan.

Çölde üşesem — oda, Suwda azaşsam — ada, Men ullakan bir zada, —

Saňa garaşýan.

192

Seň özüň kim? Ýa näme? Haçan injek synama? Ýüzümi tutup şama —

Saňa garaşýan.

Sen meň üçin — oňat päl. Sen meň üçin — hoş hyýal.

...Mundan artyk mümkin däl, — Saňa garaşýan.

1966

It

Ol ak tüýli, diýseň gowja güjükdi, Bantigi-de bardy akja esgiden. Arman, onuň akja ýüzi öçükdi, Arman, üýrmeýärdi güjük Moska deý.

Iýilende ertir, agşamlyk şamy, Boýnun burup, sessiz emenenokdy. Ýokdy janaweriň damarda gany, Aslynda, ol itiň damary ýokdy.

Şagalaňly köçelerde ykmady, Tekjäniň üstünde geçdi her güni, Oň iýmiti üçin ýal gerkmedi, Puluň özi bilen bakdylar ony.

Bedasyl pişigiň berýän kötegne Gulajygyn sallap, çydam edýärdi, Işi — hojaýynyň berýän köpügni Agyz däl-de, ýeňse bilen ýuwdýardy.

Onuň bolsa, özge itler mysaly, Üýresi gelýärdi uzyndan-uzyn. Oň hyýaly — ähli itleň hyýaly — Itiň güni diýseler-de, örän kyn.

193

Oýun. Ygmak. Söýmek. Undup bar zady, Adam nebsin saklan bir betbagt itdi.

Ol öz täleýinden şeýle närzady, — Tas jansyz halyna ýöräp gidipdi.

...Köçede keýp bilen it üýrse batly, Onuň daş ýüregin oda daglardy; «Üýrüber, doganym, sen örän bagtly, Üýrüber, doganym!» diýip aglardy.

1964

Ýalňyşlyk

Näme diýse, şony diýsin özgeler, Meniň bu meselä öz garaýşym bar: Adam ýalňyşýarmy, diýmek, özgerer, Diýmek, oňa soňra ösüş garaşýar!

Alym bolsun, işçi bolsun ýa aşyk, Ýa-da meýdanlaryň häkimi daýhan, Olar ýalňyşlyklaň üstünden aşyp, Ýeňişi özüne çekerler hökman!

Olara duruw ýok. Olarda güýç bar, Olar bulaşyp ýör maňlaý derine. Otluçöpüň dänesi deý sürtülýär, Olar şowsuzlyklaň kükürtlerine.

Durmuş Kiselýowyň «Algebrasy» däl, Durmuş algebradan çylşyrymly has. Onda ýalňyşmagam asyl günä däl, — Çünki ýalňyşmazlyk üçin ýalňyşýas.

Bilýän ýalňyşmaýan adamlar-da bar, Syn etseň, wagty hoş, gowy ýalydyr. Emma, gör, termosa guýlan suw kimin, Ne bir ýylaýandyr, ne sowaýandyr.

194

Ýalňyşýanlaň lapy keçdir elmydam, Gynansa buzdur ol, begense — otdur. Ýalňyşmasyn diýip başga bir adam, Onuň ýalňyşmagy bilseň oňatdyr.

Ýer ýüzüne tohum sepiň, el ýetse, Tohum sepip utulan ýok, utan bar. Il-gün üçin sähelçe-de haýr etse, Işiňizde ýalňyşmaga utanmaň!

1964

Aldawçy awçylar

Çeşmäniň başynda üç awçy otyr, Ak pyýala al şeraby guýýarlar. Humar bolup dagyň agyr ysyndan Bir-birine oňat sözler diýýärler.

Soňra gezegine öwünýär olar,

Asyl, boş geçenok atylan oklar.

Häsin ýetirse-de biri-biriniň,

Olar bir-birine ynananoklar.

Iki maral urýar bir okda biri, Beýleki bir okda — durna sürüsin. Üçünji şeýle bir çypdyrýar welin, Ol ikisi diýýär: «Hak ynsap bersin!»

Emma şo hal iki maral uzakda, Ýaňja bolan balalaryn ýalaýar. Bir okdan ölmedik durna sürüsi Gök Ýefratyň kenarynda ýaýnaýar.

...Dökýär üç aldawçy gazet üstüne Kolbasa, konserwi — ýaglykda baryn. Başga adamlar-a bilemok welin, Men-ä şeýle awçylary söýýärin.

1972

195

* * *

«Äý, näme söz diýjek Pyragydan soň?» Diýip, gaş çytýarsyň ýeserlik bilen. Hoşa goýan bolsa, şoňa-da şükür, Şoň goýan hoşasam ýeterlik bize.

1969

* * *

Käbiri gaýradan, käsi ilerden Ýürek bilen gulagyma guýdular.

«Sen hokga çykarma, ýigit, boş ýerden, Amerikany açasyň ýok» diýdiler.

Beýle açyş hakda edemok hyýal

Men başga bir ýagşy ýurduň gurbany. Siziň üçin Amerikany açjak däl Siziň üçin açjak Türkmenistany!

* * *

Men öňdenem bilýärdim — Beýle däl, beýle:

Köp oýnadym bilýardy, Köp çykdym seýle.

Men asyl ýok diýmedim, Meýlise gitdim.

Soňra eşdip gybatym, Ýakamy tutdum.

Ikiýana çarp urdum,

Aýlandy başym,

Jorap kimin çalşyrdym

Dostdur ýoldaşym.

Bir seretsem, dost nire —

Boşapdyr daşym.

Eý, çekgäňden ak giren,

Garagol başym!

196

Mep otura-otura Ýanna gapanyň, Diýdim: «Ýetip otuza Şumy tapanyň?»

Her kim özüçe alýar Ýakan odundan. Ýöne ýitgiň köp bolýar Tapan zadyňdan.

Tapan zadyň azajyk, Ýas bilen toýda. Seniň bilen aglajak Syrdaşyň kaýda?

Bu niçiksi geň gylyk? Bilýäs has soňra: Owal-başda ýykylyp, Aglaýas soňra.

Geçen başyňa külpet Meýlisde — öýde. Diýýärler maňa: «Ülpet, Seniňki öňde!

Çapyber saga, ülpet, Çapyber sola, Ýitirenleň, sabyr et, Tapylar soňra!»

Keýpiň bolmaz ýazyňda, Işde, öýüňde.

Ýitireniň yzyňda, Galany öňde.

Belki, hoş bor geljegiň. Oň gürrüňi ýok. Ýöne seni geçeniň Rahat goýanok.

197

Bilmän, günde nämeden, Külterläp ýoly, Ýaşamaga täzeden Başlaýan ýaly...

1969

Dost waspy

Uzyn gije uly öýüň iç-daşy, Ýüregiňi gyýyp barýan agydy. Ertesi gün, gün guşluga galanda, Mazarlyga äkitdiler tabydy.

Dört gerçegiň gerdeninde şo tabyt, Dört tigir üstünde barýan ýalydy. Nebir ynjaýardy, ne bir sarsýardy, Ol howada uçup barýan ýalydy.

Ýöne nämüçindir şol dört gerçegiň, Birine bu tabyt düşýärdi agyr. Gözüne der inip, haşlaýardy ol, Äpet egin bolsa, bolupdyr ýagyr.

Kömege gelene ýaýkaýar başyn, Guran goluna hem berenok dynjy. Gussa-ünji hemmeleri maýrypdy, Ony hasam maýyrypdy şol ünji.

Ýadanlaň ýerini ýadanlar tutýar, Ýadan bedenlere güýz ýeli urýar. Ses eşdildi: «Wah, bu gerçek iň söwer Dostun mazarlyga äkidip barýar.»

...Her näme diýsegem, ölýär adamlar — Yzda eser galýar. Galýar saz, mukam. Ýöne bizi şeýle ünji-gam bilen, Gerdeninde göterjekler barmykan?

1968

198

Erteki we hakykat

Gyz diýenmiş: «Çyn bolsa seň söýýäniň, Symrug getir — gözelligi dünýäniň.» Ýigit gyzyň buýrugyny bitiren,

Uzak ýurtdan symrug guşun getiren.

Ýene biri gylyç dakyp biline, Gidenmişin aždarhanyň iline. Kesip olaň kellesiniň baryny Tapanmyşyn anbar ysly bägüli.

Bägül alyp ýar ýanyna gelenmiş, Aýşy-aşrat bilen meşgul bolanmyş. Menem öz ýarymy jandan söýýärin, «Buýrsaň, symrug getireýin» diýýärin.

Seni söýýänligime düşünip aýan, Ýaş başyňy iki ýana ýaýkaýaň. Saçymy sypaýaň. Ýylgyrýaň. Diýýäň: «Ömür goýbermerin! Men seni söýýän!»

1968

Gorkaklar

Olar bar zatdan gorkýar, Başda bezzatdan gorkýar. Bir gün özünden gorkýar, Diýen sözünden gorkýar.

Gorkýar gögüň durşundan, Ýaşlaň aýak urşundan.

Bir dogry sözden gorkýar, Arassa gözden gorkýar.

Baha berilse birden, Zyýanam ýok olardan. Ýoldan barýan seretse, Diýer: «Ýuwaş neresse.»

199

Olar ýüzüňe bakmaz, Olar zemine bakar. Çola burçdan öwrülip, Arkaňa pyçak sokar.

Gorkamok men hiç zatdan,

Aýdyň gözden gorkamok,

Dogry sözden gorkamok,

Gaýta her gün, her aýym,

Söýýän olary gaýym.

Aždarhany getiriň,

Mende şindi gurp kän!

Gorkýan ýeke bir zatdan

Gorkaklardan gorkýan.

1968

* * *

Adamlary söýmek — ýeňil iş däldir, Adamlary söýmek — uly hünärdir. Kimler demir ýenjip, söýýändir ony, Kim Sibirden geçip, söýýändir ony. Serhetde adamy söýýändir esger, Şahyr adam söýüp ýazýandyr eser.

«Adamlary söýýän!» diýip gagyrma Bu bir boş sözlere sarpa goýmakdyr. Sen gygyrma. Hünäriňi dowam et, Şunuň özi adamlary söýmekdir.

1968

200

At goýmasy kyn goşgy

Tohumyň bolsa — zemine eçil,

Pähimiň bolsa — iliňe eçil.

Deňiziň bolsa — kenara eçil,

Kenaryň bolsa — deňize eçil.

1968

Sähram ne giň, ne dar

Sähram ne giň,

ne dar —

oňşarça bardyr,

Mizemez bakydyr onuň binýady. Kimlere

bu sähram jaý kimin dardyr. Kimler üçin — uç-gyraksyz dünýädir.

Gülüp, oýnap, aglap, söýüp, hoş bolup, Geçen kändir, gurup bazar dükany. Ýöne seniň üçin, bilýärin, Kolumb Açan däldir uzak Amerikany.

Bu ýollar uzakdyr,

uzakdyr umman,

Peýda bolmaz uruberseň,

kürekden. Az ýol geçseň, oňa etmegin arman, Az ýoluňy söýüp geçgin ýürekden.

Her bir dähedemin ýüzüňe sylgyn, Teşne kimin öpgün her bir dessemin. Sähraň bary üçin

gyljyňy syrgyn,— Öňde-soňda bardyr öýtseň etsemim.

201

Her daban topragy dünýä deý açsaň, Mähriň berseň bu ümmülmez düzüňe, Sen her ädimiňi gül edip geçseň, Şeýtseň,

sähram giň görüner gözüňe! Bulut oýnap, gelse sähramyň joşy, Kaklary aýnadyr. Şekliň — içinde, Şu giden sährany dar gören kişi Orun tapmaz ýedi yklym içinde!

1967

Gojalyk

Tomusda gyş hakda şygyr ýazýaryn, Baharda güýz hakda ýazýaryn şygyr, Şu günki gün hakda ýazmaly ýaly, Emma men düýn hakda ýazýaryn şygyr.

Gül-gunçalaň, gyzlaň deňinden geçdim, Geljek üçin şerap içdim badadan. Juwan günlem gojalykdan söz açdym, — Gojalyk diýilen buzly adadan.

Haý diýmän, gojalyk gapymy kakar, Oňa bakyp diýrin: «Men saňa taýyn!» Gojalyk ahmyrdan göz-ýaşyn döker, Diýer: «Bu jebire neneň çydaýyn.

Maňa seniň toplan aklyň ne derkar? Akylly bolsamam ýörün dereksiz. Maňa sende borum üçin minnetdar, Juwanlygyň, juwanlygyň gerekdi.»

Ol aşak çöker-de, diňlär böwrüni, Bu gamgyn halyna jiger daglaryn — Juwanlykda garrap giden ömrümi, Oň üstüne atanyma aglaryn.

202

Ýöne şindi juwanlygym ýanymda, Bir dilegim: sizem ýanymda boluň! Bize berlen ömrüň giň meýdanynda, Her paslyň gülüni wagtynda ýoluň!

Äkidiň siz şol günleri — gülleri, Olar gojalyga dermandyr derman. Juwanlygyň tapylgysyz günlerin Hiç ýele, hiç şere, tupana bermäň!

Uzakda gojalyk eli hasaly, Bize garap otyr, haly-da harap. Juwan ýaşaň,

soňra lukman mysaly,

Ony ýaşlyk bilen ederis halas.

1967

Duralgalar

Aladaňdan

ak atyny

gamçylap,

Alaňlardan

Aşyp barýar alaryp. Aladaňdan — ne bir gije,

ne gündiz,

Iki reňkiň arasynda aralyk.

Aralykda haýdap barýar otlymyz, Göwün gerip bu arassa sähere. Argyn,

agyr salam berip girýär ol, Kiçi duralga

hem

uly şähere.

203

Her halda ýaşamak gyzykly örän Näçe ýaşa,

Ýaşamadan ganma ýok. Geçen günler

galýar duralgalarda,

Indem oňa asyl-asyl dönme ýok.

Ine,

ýene öňümizde duralga, Bilýän,

Ol şahyra sorag berer kän.

Bu duralga men nähili ýüz bilen, Men nähili

täze sözli bararkam?

Bahar gülleriniň näzikliginden, Posa berip otla müňlerçe ýola, Oňat arzuw bilen gözel gyzlarmyz, Bizi alkyşlaýar bagtly ýola.

Gojadyr çagalar golun galgadýar, Olar

salamyna mährini goşýar.

A meniň ýadyma ýene şäherler, Uly söz aşygy duralga düşýär.

Durmuş! Bu gykylyk, uly gürrüň däl, Agramyň elmydam egnimde galsyn. Ýaşaýyşda

bir dilegim, niýetim: Köpräk duralgam, kenarym bolsun!

204

Eger galgap dursa

mähirli gollar,

Gojalar ýüzlense: «Inerim, arma!» Ynamym:

bararyn täze söz bilen,

Ähli duralga hem kenarlaryma!

Duralgalam!

Kenarlarym!

Garaşyň!

«Gijä galýaň,

gijä...»

diýip ökünmäň!

Aladaňdan sürüp barýar

al atyn,

Basym gündiz,

Basym — bararyn hökman!

1969

* * *

A. Agabaýewe.

Görmedik baglaryň gözel ýalydyr, Görmedik ýurtlaryň täsin ýalydyr. Geň-taň işler bolup geçýär dünýäde — Gözler mydam görmediginiň zarydyr.

Müsür piramidalarynyň öňünde, Namazyny okap gutaran fellah, Guwansa-da Niliň keramatyna, Ýene Eýfel, Jamna edýändir telwas.

Garagumuň bar depesin bilsem-de, Gözlerim ýene-de Saharaga zar.

Her näme diýsegem, görmedik zadyň, Gadagan edilen gadyrly bolýar.

205

Şeýdip, uzak ülkelere gidýäris, Göz bilen gulaga dönüp durşuna. Syn edýäris garyplygyň, baýlygyň, Ejizligiň, wagtyň akyp barşyna.

Bizi haýran edýär özge binalar, Kiçi, uly ýurtlaň gadymy däbi. Arapda çekilen derdi-azarlar, Şarapda müňleriň pygany dälmi?!

Keşt edip ýörüs biz ýakyny-ýady, Der ysyna mäjum edip köýnegi. Şeýdip, öwrenýäris teşnelik bilen Öz iliňi, watanyňy söýmegi.

1968

Akar suw

Akar

akar saz edip,

Sen kenara gelersiň. Şäher şowhunyndan soň, Uludan dem alarsyň.

Akaryň agyr ysy,

Güller, otlar, tämiz ýer,

Epteklerde ýok derman

Bolup, ruhuňa siňer.

Sen ýeňilsiň, bagtlysyň,

Köňül keýpden doludyr.

Göräýmäge başga zat

Gerekmejek ýalydyr.

Ýok! Sen keýpi-sapanyň Depesine çykarsyň, Akar

akar saz edip,

Sen hapaňy dökersiň.

206

Birden özüňe gelip,

Bet işiňi saklarsyň.

Yrga akylyň bilen

Garalygňy aklarsyň.

Akarlaň däbi şeýle, Onuň ahy-zary ýok. Ol özüni tanaýar:

Akar suwuň hary ýok. Akar

uzaga akar,

Oba ak bolup geler. Har bolmaýar harlanan, Harlan kişi har bolar.

1968

Sönen wulkanlar

Ýyllar nämemişin, asyrlar boýy Güwläp, lawasyny akdyran wulkan, Aldy-da, sönäýdi günleriň biri, Sönmeginiň düýp sebäbi nämekän?

Bir jogap bar: tebigatyň kanuny — Ýanýar wulkan, diýmek, ýaşaýar wulkan.

...A men bir adamyň şaýady boldum, Wulkan kimin ol sönüpdi dirikän.

Emma şeýle günler, ýyllar bolupdy, — Onuňam ýylysy ýyldypdy ýeri.

Olam wulkan kimin ýanyp ýaşapdy, Ýykylana uzalypdy elleri.

207

Göreşmek adamyň beýik hormaty, Göreş adam üçin görk-görmekdir. Dünýede iň elhenç tomaşaň biri, Wulkan däl,

Adamyň sönşün görmekdir.

1964

Ikiýüzlüler

Men bu pikirimde yranmaýaryn! Aslynda beý diýmek nämäňe derkar?! Ikiýüzlülere ynanmaýaryn, Adamlaň ýagşysy, ýamany-da bar.

Hawa, adamlaryň ýamany-da bar, Men olary ýigrenýärin ebedi. Olar ýaşap ýörler ilden «assyryn», Siz düşüniň: şu erbediň erbedi,

Iş ýerinde, awtobusda, köçede Ýa-da tanyşyňka bolaýsaň myhman, Şeýle adam seň keýpiňi keç eder, Şeýle adam özün tanadar hökman.

Oturşyga bile gelen dostunyň, Sebäp bilen daş çykarna mähetdel, Üstün açyp oňa bolan kastynyň, Işdä bilen gybat eder şol hakda.

Durmuşda köp duşdum ikiýüzlä men, Şeýle duşuşykda köp zat ýitirdim. Ýöne bulaň bary misli ekzamen — Ýagşylara şeýdip akyl ýetirdim.

1963

208

Hamala

Ýazýarlar: aý aýlanar, ýyllar dolanar. Ölerin, owazym ýaňlanar doly. (Hamala, bir zatlar ýazyp geçeniň ýazany zamana galaýjak ýaly),

Ýazýarlar: düşeňzok şygyrlaryma, Ýüz ýyl geçsin. Hany soňam göräli! (Hamala, ýüz ýyldan soňky adamlar öňkülerden akmak bolaýjak ýaly).

Ýazýarlar: şygyrlam — beýik perzentlem Ölsem-de, uzaldar bu gysga ýoly. (Hamala, wagt şygry duza gapgaryp, Soň olary beýik edäýjek ýaly).

Näme ýazmaýarlar! Hudaý saklasyn!

Bir goşga üç sany giň beýannama. Ölmejek goşguly «Ertirki şahyr», A bu gün näme?

Ýaş şahyr

Haçan

tolkun atyp,

syrylar mahmal?

Garaşýar student,

pagtaçy,

montýor.

Çerkez ýapynjasyn atynyp, Sahna

çykýar ýigrimi ýaşly Lermontow!

209

Çykýar

ähli juwan hyjuwy bile (Ol şeýle tekepbir, merdem hemişe!) Lermontow okaýar,

okaýar ýene.

Zal bolsa güwleýär:

«Ýene-de Mişa!»

Iň başky hatarda oturan gözel, Gözün aýrabilmän, gaşlaryn görýär: «Ah!

Siz serediň, Maňlaýy, gözem,

Ýüzem ýaşlyk bilen ýylgyryp durýar!» Ah, gözel, gerek däl ýüzüň sallamak, Ol

entek telpegi agmadyk

sallah!

...Gün geçer: Edebi gazetde

düýnki

agşam hakda

habar ýazylar hökman: «Ol entek ýaş.

Ýöne, mümkin zat, mümkin,

Ondan uly şahyr çykmagam ahmal!» Menem ol habary okaryn,

Ýöne

Şu habar bolar meň iň agyr ýüküm. «Sen, ülpet, özüňden hoş bolup ýörme —

Diýerin —

Mişa kim?

Gurbannazar kim?»

210

Ine, şu duýgudan halas bolma kyn, Şu duýgudan arkam bolupdyr ýagyr. Lermontow ýaş şahyr bolany üçin, Bu ady gazanmak agyrdyr-agyr.

1965

Poeziýa diýen zat nämekä?

Bolsaň eger diregsiziň diregi, bir aglap durana teselli bolsaň, dünýäň ähli nähoşunyň deregne, diňe sen, diňe sen keselli bolsaň,

seniň sözleriňi sözlerne goşup, aşyk ýigit söýýän gyzyna aýtsa, ýekeje setiriň ýadyna düşüp, betpäl bet pälinden yzyna gaýtsa,

göni baksaň päk gözlere bakaňda, demir gözleginden altyn äkelseň, ýow günüňde bedew ata çykaňda, diňe öňki hatarlarda ýykylsaň,

biziň juda söýen watanymyzda, mydam çörek bilen aýdym-saz bolsa, uzak Hindistanda tamdyr gyzanda, şoň ýanynda el serenler az bolsa,

ýalan söz ýerinde durup bilmeseň, gural bolsaň dünýäň derdini syzýan, diňe, diňe sen perwaýsyz bolmasaň şudur, meniň pikirimçe, Poeziýa.

1974

211

Üç atly

Alym Köşekowa,

Kaýsyn Kulyýewe,

Resul Gamzatowa.

Agşamara ýüzün tutup şemala, Ýapynjasyn galgadyşyp üç atly,

Bir ýaýdan goýberlen üç peýkam bolup, Daga tarap atyldylar haýbatly.

Obalaryň, mazarlaryň, ýaýlalaň Halyn sorap, aňry geçip barýarlar. Ýok, üç atly ýöne-möne baranok, Olar ganat baglap uçup barýarlar.

Uzaklarda gerçeklerne guwanyp, Ak telpegin bulaýardy Elbrus, Olaň billerinde şapak nuruna Hanjarlary nur goşýardy — elhepus!

Atalardan galan kesgir hanjary Ýöne ýere göterenok gerçekler,— Ýamanlygy dogram-dogram etjekler Ýagşylyga ýürekde ýer berjekler.

Ýanlarynda daglylaryň şeraby, Dodak bassaň damarda gan dyňzaýar. Zemin sarsýar bedewleriň gurbundan, Atyň naly ýarym aýa meňzeýär,

Türkmeniň atlaram şöhrata baýdyr, Obalaram bardyr setirme setir, Gylyjy diýjekmi! — Gynyndan çykar, Soň başyň ýaýka-da, sygyr-da otur.

Daglarmyzyň beýikligne guwanýas. Aglaýas gadymy mazarlarmyza. Büzmeýin üzümniň güýçli şerabyn Datsak, golaý gelmez azarlar bize.

212

Menem gylyjymy dakyp bilime, Atlanaryn ýollaň piri gyrata, Soraryn perişde sypat gojadan: «Aýt, ýaşuly, şol üç atly nirede?»

Salgy alyp üç atlynyň ugruny, Süpürip maňlaýdan syrygýan derim, Obalaryň, dag-daşlaryň, ýaýlalaň, Mazarlaň deňinden geçip giderin.

Rehimsiz hanjardan, gylyçdan ölen Men diýen gerçekleň namysyn-aryn Ruhuma siňdirip, bu ajap dünýäň Betlagamlaryndan alaryn aryn.

Bir gyzgyn sährada daljygyp atym, Ýanyn ýere berse, ýaş döküp gözden, Ýeňim bilen gözýaşyny süpürip, Üç atly, delalat islärin sizden!

«Ýigit, seň niýetiň oňat!» diýsinler, Parhy ýok, üç atly, zaryndan zaryn, Biziň kärimizde ýagşy niýetiň Ýarym döwlet däldigine aglaryn.

Howlugýanmy? Gijä galýan? Bilemok, Jemlesem-de paýhas-aňymyň baryn, Ýöne entek tabşyrylan gyraty

Siz deý çapyp bilmeýänme aglaryn.

Döredijilik üçin

Şahyrlar, artistler hem hudožnikler Tost aýtmakdan ýaňa titräp, galdyrap, Döredijilik üçin arzuwlap köp ýaş, Döredijilik üçin içýärler şerap.

213

Özlerine bolan päk ynamlara Endikli köwüş deý perwaýsyz garap, Hem ýoluň, hem döwrüň ýakalarynda Döredijilik üçin içýärler şerap.

Jadylanan töwerek deý, günlerem Geçip dur, geçip dur sakgalyn darap, Şahyrlar, artistler hem hudožnikler Döredijilik üçin içýärler şerap.

Nirdendir bir ýerden bir adam barýar, Şyltak arza bilen ýüregin sarap.

Bu ýerde şahyrlar hem hudožnikler Döredijilik üçin içýärler şerap.

Uzak Sibiristan ilinde ýören Alymyň ýüzüne urýar gar syrap. Bu ýerde artistler hem hudožnikler Döredijilik üçin içýärler şerap.

Bir ýerde şahyrlar terjimehalyn Ýazýarlar döwüriň ýüzüne garap, A bu ýerde bolsa, undup dünýäni, Döredijilik üçin içýärler şerap.

Terjimehal nirde, döwür nirede?! Bulaň öz duýmaýan bir hasraty bar: Saglygyň irginsiz dilenýäninden Döredijilik soňky demin sanaýar.

Bu käriň özüniň häsiýeti bar. Bar onuň gazaply, näzik gylygy: Döredijilik seni unudyp biler, Eger sen unutsaň döredijiligi!

214

Şahyr bilen ulus-iliň arasy

Ülkäm güýz paslynda neneň ajaýyp! Ajap onuň giç açylan gülleri. Saralan ýapraklar howada gaýyp, Uçup ýör atlanyp ýüwrük ýelleri.

Ak pellerde gün nuruna beslenip, Öwşün atýar ak pagtamyz enaýy. Akarlarda sowan suwlar seslenip, Akyp ýatyr ýada salyp gün-aýy.

Gyrasynda maşyn, Otly ýollarnyň,

Ak bagtymyz ak pamygyň käni bar. Bir ýerlere barýan adam ellerniň «Bulanşynda «Armaň!» diýen many bar.

Bizem çykdyk bu gün atyz-pellere, Gezdik ýurdumyzyň oba-şäherin. Güýz gelen ekeni biziň illere, Ýada salyp bolçulygyň baharyn.

Şygyr okap berdik agras güýz güni, Gämi kapitany — inerlermize, Näzik elleriniň pamyklygyny

Ak pagta siňdiren gözellerimize.

Wasp etdik ýer sürüp ekin ekeni, Şygyr eken argynlygyň çäresi. Gördük neneň,

Niçik ýakyn ekeni

Şahyr bilen ulus-iliň arasy.

Görüp adamlaryň yhlasyn Söze, Düşelgeden ol düşelgä ýördük biz. Biziň daýhanlara,

Daýhanlaň bize

Teşneligniň gandyrlyşyn gördük biz.

215

Gezmek,

Görmek,

Iliň halyny bilmek, Owal-başda şahyrlaryň käridir. Şeýle adamlaryň şahyry bolmak, Dünýede ýetdirmez bagtyň biridir.

1972

Erbet goşgular

Erbet goşgy... Olar dürli-dürlüdir, Käsiniň suwy kän, duzy bolsa az. Käsi boş taňňyra ýokardan gaçan Daş sebäpli dörän ýakymsyz owaz.

Käsi nädogrudan ýoluny başlap, Özüni müň dürli külpete salar. Subut etjek bolup nädogry zady, Goşgy öňküdenem nädogry bolar.

Käsi bolsa... Çykaryp bir hokgany, Iki ikiň jeminiň jedelin eder. Muny çözmek üçin birje ýol barka, Ol alar-da, egri ýollardan gider.

Egri ýollar şahyr üçin hatarly, Ýöne dogrudanam ägä bol, şahyr! Käte dogry pikriň artyklygyndan Nädogry goşgy hem döräýýär ahyr.

1965

216

Ballada

(Gözel Italiýa topragynda faşistlere garşy göreşde wepat bolan türkmen ýigidi Jumadurdy Sabyrowa bagyşlaýaryn).

«Sag bol, ene mekan, süýt emen ýerim, Aglama, ene jan, gaýdyp gelerin.

Süpür gözýaşyňy, bes et ahyňy,

Il üçin dogrupdyň, düşün ahyry.

Döşüni paralap duşman güllesi,

Watan howp astynda durýan pillesi,

Merdem bol, ene jan, bes et ahyňy,

Men halkyň perzendi, düşün ahyry!

Tämizläp duşmandan mukaddes ýerim, Sag-aman ýanyňa gaýdyp gelerin!»

Gijeler söweşdi. Gündiz söweşdi,

Kiýewi eýeläp, Karpatdan geçdi.

Gan dökdi. Ýykyldy, yza tesmedi,

...Soň ony daş ülkä zyňdy kysmaty.

Gözel Italiýaň mert ogly bile

Ol dogan okaşdy el berip ele.

«Söýdüm asmanyňy, iliňi seniň, Italiýa, Italiýa, Italiýam meniň»

Gözlände ýigidi faşist esgeri,

Gizledi Italiýa, Italiýaň ýeri.

...Yzladylar ony. Ahyr tutdular. Soň atyljak ýere alyp gitdiler.

217

Italiýaň asmany gara bürendi, Ah urup, Italiýaň ýerem yrandy.

«Kim sen?» Faşist mawy gözlerin

ýumýar,

Ýigit göge bakyp merdemsi dymýar.

Garibaldiň ýurdy Italiýa dymýar. Otjagazlar dymýar, guşlar-da dymýar.

Soňra Ajal münüp gülläň gerşine, Ýigidiň erkini alýar durşuna.

Asman gözýaş döküp, güýçli ýel ösýär, Italiýa türkmeni bagryna basýar.

«Sag bol, ene mekan, süýt emen ýerim, Aglama, ene jan, gaýdyp gelerin!»

Süpür gözýaşyňy, bes et ahyňy,

Täk seň üçin dogmanma düşün ahyry!»

* * *

Sen ony kyrk birde ýolladyň beýläk, Ähli ýol-ýodalaň barýan ýerine. Kyrk üçde birdenkä ýykyldy ogluň, Seniň bilen duşuşmagyň ýerine.

Ol kyrk üçden turup gaýtmak isledi, Seniň çal başyňy sypamak üçin. Ýolagçy otly ýok, komandirowka ýok. Kyn...

Bagry bilen süýşüp geljegem boldy. Nätjek, şol kyrk üçden sypyp

bolanok.

Sen ogluňdan gaty görme, ene jan, Gelip bilenok.

218

Uruş

Altymdamy?

Ýedimde? Bilemok aýan.

...Çörek üçin men irden Dükana barýan. Dünýe imisalalyk, Gökde ýyldyz kän. Saga.

Sola. Soň göni.

Ine-de dükan.

Uçdy imisalalyk, — Jagylda-jugul. Hökman üleş paýymy Almaly şu gün.

Durdum agyr nobata Nobatym ýetdi. Tüýlek, daýaw bir kişi Döşümden itdi. Nobatyma durdy-da, Uzatdy çekin.

Gygyrdym «Nobat meňki!» Haýkyrdy: «Çekil!»

Ýene durdum nobata, Süýşdi ol assa, Ýuka ýürek aýallar Diýýär «Neresse»,

Wah, bu nobat! Bu nobat!

Rezin deý süýndi. Dert pasyl öz nobatyn Çalşana döndi.

219

Meň ýöräp däl, asylyp. Nobatym ýetdi. Çöregim aldym-da, Öýmüze gitdim.

Begenjimiň çägi ýok, Gobsunýar ýürek, Hyýalymda — öýümiz, Elimde çörek.

Tegelek gün galypdyr — Aýdyň töwerek. Elimdäki çörek deý Günüm-de çörek!

Köçe imisalalyk Howa ýüpekdi. Sola.

Birden şol tüýlek Öňümden çykdy.

Görüp ruhsuz ýüzüni, Men galpyldadym. Özi açmy?

Gözi aç?

Bilip bilmedim.

Ol başda gözi bile Çöregmi iýdi.

Soňra: «Ýigit, bol, eçil Çöregňi» diýdi.

Men gygyrdym, möňňürdim: «Meniňki çörek!» Pyşyrdady: «Şol çörek maňa-da gerek».

Çöregimi aldy-da, Ýeňsämden itdi. Töweregne garanyp, Ugruna gitdi.

220

Men iňledim, içimden Sanjy tutan dek.

Hol aňyrda äpet gün, Hol bärde tüýlek,

Dönüp gara nokada, Ýitdi ol ine,

Tegmil bolup ýapyşdy Günüň ýüzüne.

...Bu ýerlerde şeýleräk Akýardy durmuş. Uzak bir ýerde bolsa, Ýakýardy uruş.

Ol uruş-a düşnükli, Ol maňa mälim. Ýöne, ýeri, bu uruş, Ýeri, bu näme?

Urşuň bir kadasy bar: Polky ýok eder, mazar eker, ejizleň,

polkun döreder.

Başa düşen synagyň kynlygna bakman, ynanýarys: urşy ýeňeris hökman.

Ýöne şol agyr günler Ýüzüni açan

ejiz diýen milleti ýeňeris haçan?..

1966

221

Gödek soldat

Front ýollarynda gödek soldata Bir gyz aşyk boldy,

Bagş etdi özün.

Söz tapmady soldat oňa diýere, Kalbyna siňdirip bilmedi näzin.

Günleň biri şinel atyp üstlerne, Onuňam üstünden atynyp asman, Ýatdylar

Gödeklik hemem näziklik, Aradaky uly serhede ýetmän.

Diňe daň çigregi ýakyp başlanda, Gyzyň düýşleriniň üstüne basman, Gödek soldat «ýorganyny» bölüşdi, Gyza şinel düşdi,

Özüne asman.

* * *

Aýakda gabarçak, maňlaýynda der, Dört ýyl geçenden soň dolandy esger.

Obanyň gaşyna geldi, oturdy, Çilimini müşdügine ötürdi.

Howlukman otlady. Howlukman sordy. Häzir ajy çilim lukmandan zordy.

Obadyr arada ýeke menzil ýok, Esger obasyna syn etdi uzak.

Çilimi gutardy. Otlandy ýene. Gyşardy ýaşajyk otuň üstüne.

Aňyrda ak tamlar, ak öýler üste Galýardy ýylan deý goýy ak tüsse.

222

Ýylyň bahar pasly, gün öýle wagty, Ýigdi uçurýardy duşuşyk bagty,

Esgeriň akyly ýetýärdi oňat; Oba ýetse oňky sylagdyr hormat.

Uly toý tutulyp, goýun soýular, Dünýede iň oňat sözler diýiler.

Şeýdip, günler geçer, başgasy geler, Bagta, güzerana endik ediler.

Ýöne häzir geň-taň humar bolup ser Obasyna bakyp ýatyrdy esger.

Obasyna bakyp, ýatyrdy häli Bagtyny azajyk uzaldýan ýaly.

* * *

Uruş gidip otyrdy Günbatar sary, Ýigidiň yzynda galdy Söýgüli ýary.

Şol köpeldi oturdy Ýüzde ýygyrdy. Gündiz ak ekin ordy, Gije egirdi.

Kuwwat berdi gahryman Ýary biline.

Birjik şübhe etmedi Diriligine.

«Diri!» diýdi ýatanda, Turanda: «Diri!» «Ýok, indi gelmez» diýdi Näkesiň biri, Şonda-da, diýdi gelin: «Diridir diri!..»

223

Goradymy yhlasy Ýa-da dilegi.

Ýary agyr söweşden Dolandy, geldi.

Goňşy-golam sowulyp, Galyp ikiçäk, Ýumşak düşek ýazyldy Üstüne keçäň.

Ýigit şonda sözledi Daňdana çenli,

Dört ýyllap ýow gününde Başdan geçenni.

Sözledi ol teninden

Akan ganyndan.

Gaýdanyny ölümiň

Bäri ýanyndan.

Bendilige, horluga Döz geleninden. Mauthauzeniň Şum düzgüninden.

Ýarynyň hor egnine Goýdy-da elin, Sessiz-üýnsüz aglady, Towlandy gelin.

Ol ynanyp bilmedi Meýmiräp ine, Ýanda diri ýatanyň Diriligine.

224

Urşa ýüzlenme

Oňa kyn söweşde ölendir öýdüp, Uzak ýerde ýadygärlik dikdiler. Ýyllar geçdi. Geldi öýüne gaýdyp. Ýyldyz berip, Gahryman at dakdylar.

...Ine, dur ol öz-özüniň öňünde, Olaň biri öli, birisi diri.

Şeýle bir gam dömdi garry göwünde, Beýle gam çekmändi dogaly bäri.

Söweşende ärdi. Soňam ärdi ol. Ýöne häzir bir ejize meňzeýär. Öz öňünde çal başyny egýär ol, Onuň öz öňünde nä günäsi bar?

Agyr gamdan ýere çümdi dyzlary, Ol saňa sedasyz okady nälet. Bireýýäm bitipdi tygyň yzlary. Şindem öleňokmy?

Indikiň näme?..

* * *

Ýogalýar eneler! Ýogalýar, arman, Doýman ogullarnyň gamdyr bagtyndan. Şeýdip, ene mährin görjek perzentler Ýetim bolup galýar aýny wagtynda.

Söweş güni söweş donuny geýen Çaga ýurt ykbalyn goramak ne kyn?! Watan üçin baş goýýarlar ogullar, Bärde enelermiz galýarlar ýetim...

225

Soldat ýüregi

Ol beýik Wolganyň sag kenaryndan Alymlar tapdylar kaska, ýaragy, Gapdalynda şindi ýere siňmedik Ýatyrdy soldatyň urýan ýüregi.

Emaý bilen gazyp alyp gudraty, Üýşdüler daşyna hersi bir ýerden. Bu eziz howadan dem alan ýürek Adam sesi bilen gürledi birden.

«Bu jepaly ýer astynda Ýürek gaty kän. Buýruk ýerne ýetirildi, Ýoldaş kapitan!»

Asatur aga

Ýazu-gyş gapysyn Giň açyp duran Jaý biziň köçede Meşhurdyr örän.

Agajynyň reňki Öçük-aladyr, Ol ädik bejerýän Ussahanadyr.

Şol dümtüner otyr Goja Asatur. Gapyda üç aýak Arabasy dur.

Stoluň astynda Bitaý aýagy, Taý edip alypdyr goşa taýagy.

226

Aýdan sözi ötgür Asatur agaň.

Hiç takaty ýokdur Boş oturmaga.

Yssy iýul bolsun, Ha bolsun ýanwar, Ýa köwüş reňklär, Ýa ädik ýamar.

Agaçdan çüý eder, Ýa gaýyş serer. Märeke şol gider, Şol geler durar.

Jaýyň içi şowhun, Bäs eder ýaza. Gürrüňleň ahyry Jedele ýazar,

Bir görseň syýasat, Bir görseň ýomak, Aziýa syýahat, Afrika kömek.

Kosmos,

Bekdaş,

Sibir —

Habara baýdyr. Umuman, bar zatdan Habary bardyr.

Geýilip könelşen. Reňki saralşan Ädigi reňklände, Gözüň gamaşar!

«Al, ýigit, ak ýolda ýyrtylsyn» diýer, Ädigiň eýesi Ädigi geýer.

227

Şonda goja gysyp Goşa taýagyn, Ýat eder Elbada Goýan aýagyn.

Soň eli sypynsa. (ol endikli kär) Üç aýak arabaň Tigrini bejär,

Agşam düşer. Gulplar Gapysyn mäkäm. Gider ol howlukman Öýüne bakan.

Şagalaňly ýolda Asatur aga Baş atar gojalar, Baş atar çaga,

Meşhur ädikçimiz

Guwanyp ile,

Goşular-da gider

Kuwwatly sile.

Bir azajyk ýadar, Der ýüzün örter. Ony müňläp aýak Öýüne elter.

* * *

Bir dosty Kiýewde ýazyldy ýere, Ýene biri wepat boldy Oderde, Ol bolsa bar Ýewropany aýlandy, Ýewropa-da sag bol diýdi o merde.

Dogduk diýaryna dolandy esger, Bir uly toý tutdy enesi pahyr. Esgerler uruşda ölmeýär diňe, Uruşdan gaýdybam gelinýär ahyr.

228

Ýöne uruşlaryň bir kadasy bar, Ol gaýdyp gelene bermez karary: Diriler gezip ýör, gysyp dişlerin, Ölenleň ölmüne sebäpkär ýaly.

Düýşler

Günde näçe düýş görülýär jahanda? Müňmi? Millionmy?

Aslynda kim ony sanap bilipdir. Düýş bize gerekli iň zerur zatlaň Ýüzün açyp bilýän mümkinçilikdir.

Towuk dary görermişin düýşünde, Asman ýeri görermişin düýşünde; Söýmedikleň görýäni söýülmedik

bir juwan,

Şäherleriň görýäni çyg basan

uzak meýdan,

Planeta şol aýlanar ýörermiş

Hem düýşünde rahatlygy görermiş. Her kimiň öz iň zerur

Düýşi bolýar. Geň zatlar!

Geçen uly uruşdan gaýdyp gelýär

düýşünde

Ölen soldatlar.

* * *

Deň-duşlarmyň bary kämil çykypdyr; Kitap okaýarlar. Ýazýarlar kitap. Kimsi ýurduň ýollarynda gezip ýör, Geýimleri ýol ysyndan dur kükäp.

Olar ýagty günler gidýärler kino,

Aýal, çagalarnam alyp gidýärler.

Zürýatlary üçin nobata durup,

Olara eskimo hödür edýärler.

229

Olar gam çekseler — garalar asman, Olar şatlansalar — şol asman güler. Olar ilki okaýarlar taryhy,

Soňra şol taryhy döredýär olar.

Mahal-mahal duşuşýarys barymyz, Şerap içip, köňülleri şatlaýas. Akyldyr pelsepe undulýar şonda, Şorta sözdür degişmäni ýatlaýas.

Soňra ýurduň ýollaryna dagaýas, Belent Frontlarda derläp gezýäris. Iş, alada, belent zatlar barada Bir-birmize uzyn hatlar ýazýarys.

Aladamyz bile gaplaýas ýurdy, Ony belentlere göterýäris has.

«Düýn säher söweşde gahrymanlarça...» Diýen hatyň gelmejegne ynanýas.

* * *

Geliň,

Özümizi köşeşdirmäliň, Geliň,

Ýüregmizi köşeşdirmäliň.

On sekiz ýaşynda giden ýigitler Otuz ýyl geçibem gelenok häli.

Dileg etdik gaýdyp gelerler diýip, Gapak deý döşleri ençe ordenli. Garaşdyk.

Garaşma kemin goýmadyk. Eger geljek bolsa gelerçe boldy.

Geliň,

Hakykatyň gözne bakalyň, Garaşyplar näçe ýyly ötürdik. Gidenler borjuny ýerne ýetirdi, Bizem borjumyzy ýerne ýetirdik.

230

Göwünlik bermäňem bolýar bir çeni, Ýöne ýigrimi million... biz üçin öldi. Geliň,

Mertlerçe razy bolalyň,

Eger geljek bolsa gelerçe boldy.

Daş gyz

(Romantiki poema)

Bolupmy bu waka ýa-da bolanok,

Onuň biziň üçin asyl parhy ýok.

Asyrdan asyra geçip,

Nesilden nesile geçip,

Pasyldan pasyla geçip,

Göwher daşy kimin ýylmanyp gelýän

Men bir rowaýaty edeýin beýan.

Gadym zamanlarda Ýunan1 ilinde,

Gözellik ylmynyň ýaýran ilinde

Ajap sungat bilen Parnasa2 çykan

Bir juwan heýkelçi ýaşaýar eken.

Gün ýaşan ýerinde ýatan ekeni,

Gün dogan ýerinde turar ekeni.

Bolupdyr ne ýassyk, ne bir ýorgany.

Daş ýonup geçirmiş dogan her güni.

Barmyş ýan ýoldaşy bir-täk keseri, Döreden şoň bilen ajap eseri. Uranda keserin mermer daşyna, Ýoklukdan bir ynsan germiş gaşyna.

Kä günler gezermiş obalar söküp, Öňünde adamlar dyzyna çöküp, Heýkelçiň işlerin görüp gidenler, Ajap sungat üçin tagzym edenler.

1Ýunan — Gresiýa.

2Parnas — şahyrlaryň, sungat işgärleriniň mesgeni.

231

Rowaýatyň gürrüň bermegne görä, Jarçynyň owazy düşüp dag-derä. Ýetip bu älemiň ahyryna çen, Hemmeleri toýa çagyran eken.

Bu gün toý tutýarmyş bir obaň baýy.

Gündiziň hyýaly, gijäniň Aýy Gözeller ýüzlerne çekip ak perde, Ak kepderler kimin kä galyp ýerden, Gaşlaryn kä büzüp, kä ýasap ýaýy, Humarly gözlerin süzüp enaýy, Goşup liraçynyň täsin sazyna,

Tans edýärler, meňzäp paslyň ýazyna.

Perileň tansyna gözlerin gypman, Seredýär heýkelçi — biziň ýaş ynsan. Näzijek aýaklar ýere degýärmi

Ýa tüm gije görlen süýji ahwalmy, Bogunlary ysman, howada gaýyp, Gülüp, oýnap, tans edýärmi ajaýyp, Şemalmy, dumanmy ýa-da hyýalmy, Bilemok, heýkelçi akyly haýran, Otyr bu görnüşe täsin galyp jan.

Ine, tans gutarýar. Misli çal duman, Gyzlar eda bilen çekilýär bir ýan. Şonda ýürekleri gurşaýar gussa, Hem agyr märeke dem alýar assa, Tansçylaň ýerini tutýar bir goja, Görmek duýgusyndan mahrum kör goja.

Ýanynda agtygy gara gözüni Balkyldadyp

hem galdyrman ýüzüni, Aşakdan märekä ogryn garaýar, Şemal onuň buýra saçyn daraýar. Bir goja,

ýanynda bir juwan ynsan,

Müň bir nazar üçin boldular nyşan. Ine endik eden tüýlek barmaklar, Liranyň jadyly taryna kakýar.

232

Deňiz tolkuny dek liranyň sesi, Galkyp, ýuwaş-ýuwaş tutýar dag-pesi. Soň gaýgyly owaz çykýar çalaja, Şeýdip, aýdymyna başlaýar goja. «Gadym zamanlarda ýüzi nurana, Waspy dagdyr derýa, göge-her ýana Düşen bir perizat ýaşanmyş ýerde, Görenler galanmyş bir uly derde.

Kä günler ak ýüze çekip ak perde, Günüň nury ýaňy ýeri guçanda, Gözel çeşmä suw almaga geçende, Dag maraly oň duşundan çykarmyş, Hem öňünde mäläp, oýnap-bökermiş. Ýaryna intizar bir aşyk misli, Çeşme gaýnap-joşup, ses edip çasly, Gözel gyz gelende, sesini kesen Hem ony öz sowuk bagryna basan. Her gün suw boýuna gelende peri, Tapyp dag başynda bir buky ýeri, Asman sergezdany, ýyldyzlaň ýary, Perişde bagyrtlap gaýany, daşy, Akdyryp gözünden alaçsyz ýaşy, Hyrçyn dişläp, jebir edip özüne, Melul nazar bilen ýeriň gyzyna Bakarmyş. Oň boş ýüregi şol zaman, Zemin söýgüsine dolan şadyýan. «Gezdim men älemi, gezdim uçmany, Geçdi göz öňümden hüýrleriň käni, Emma şindi beýle gözel ynsany, Ömrümde bir gezek görebilmändim. Ýok! Ýok! Goý, bolaýyn asmanyň ogly, Indi men günäli! Men ýere bagly!

Şu gyz maňlaýymdan öpse mylaýym, Ýeriň jezalaryn çekmäge taýyn.» Ine, şeýle günleň birinde peri Suwa gaýdanynda, köne güzeri Saklap, şol perişde galanmyş derde.

233

Ahyr gün at boýy galanda ýerden, Gözel gülüp marallaryň oýnuna, Geleninde sowuk çeşmäň boýuna, Çeşmeden öň ýyldyrym dek ýaldyrap, Güýz ýapragy kimin titräp, galdyrap, Perişde atylyp misli bir peýkam, Gözeli gujagna gysanmyş mäkäm. Hem diýen:

Ýüregmiň erkini alan,

Söýýän seni asman söýgüsi bilen.

Gyz:

—Kim siz? Siz nireden? Men sizden gorkýan.

Gözleriňiziň ody bedenmi ýakýar. Goýberiň siz meni, ah, goýberiň tiz, Rehmiňiz gelsin — men sizden ejiz!

Perişde:

—Men hudaýyň bir wepadar bendesi, Bilmezdim hudaýdan başga hiç kesi. Ähli işim, bar pikirim, bar derdim — Mydam şoň öňünde tagzym ederdim, Kalbym, bar bedenim, ýürek dünýäsi Diňe şonuň bilen dolup durýardy. Men ölümsiz. Adalatly her işde, Hudaýyň wepaly guly — perişde Boldum, ine, size duşmazdan ozal, Ýöne sizi görüp, ynan, eý gözel, Asman, bakylykdan, hudaýdan geçdim, Hem-de bu jepaly zemine düşdüm. Özüňi bagş etseň sen maňa daýym, Ynsan dek gamlanyp, ölmäge taýyn!

Gyz:

—Ýok! Ýok! Ýuwdaýsa-da şu duran ýerim, Men seniň söýgüliň bolup bilmerin.

Sen perişde — gökde gaýyp ýörmeli, Men ölümli — ýerde ömür sürmeli.

234

Goýber meni, sandyraýan gorkymdan, Menden gorkma — gork hudaýyň

erkinden,

Gaýgyly perişdäň keç bolup haly, Ýene göge bakan ýasady ýoly. Birden gara bulda gaplandy asman. Soň ýagyş-da ýagdy yzyny kesmän. Ýyldyrym ýaldyrap, çakmagyn çakdy, Perişde gübürdäp, her ýana çapdy. Ertesi bulutlar syrylyp gökden, Gün göwresi görünende uzakdan, Gözel gyz eline alyp küýzäni, Yzarlap inçejik tanyş ýodany, Geleninde suw boýuna uz ýöräp, Gördi — dur perişde titräp, galdyrap. Ýalbardy, aglady, dyzyna çökdi, Gözelden ne seza, ne bir ses çykdy.

Ertesi ýene-de. Birigün ýene. Şeýdip, günleň sany bardy bir çene. Emma perişdäniň keç bolup haly, Günde göge bakan ýasady ýoly.

Soňra ar oduna gaplanyp ýürek, Asylly duýgudan galmady derek.

— Sen meňki bolarsyň: Görersiň,

ynha...

Eý, eýjejik ynsan! Ha-ha-ha! Ha-ha!

Bu ahmyrly gülki ýaýrap her ýana, Dag-dereler titräp, geldi lerzana.

—Bu niçiksi ahwal boldy, perişde, Siz nä adalatly dälmi her işde?

—Ýürekde ýansa-da adalat ody, Galmandyr hiç ýerde onuň kuwwaty, Meniň adalatym — men seni söýýän, Sen bir ýana, dünýä bir ýana diýýän. Öz söýgim ugrunda bolsam-da däli, Meň hudaý öňünde ýene günäli.

235

Neçün? Şo diýp gurban etsem-de serim, Hudaý adalatly diýip bilmerin...

Sen meňki bolarsyň. Ýa-da kysmatyň Ters bolar. Dünýäde rahat tapmarsyň. Seretmän gözüňden akýan gan-ýaşa, Seni öwürerin bir gaty daşa.

Mermer daglarynyň çür depesinde, Gün çoguna çişip, ýanarsyň günde. Aç bürgütler ganat gerip daşyňda, Wagşy oýunlary gurar başynda.

Çişirip dulugyn awara tupan, Üflär bar ýelini ol saňa bakan.

Ne görk, ne bir duýgy galar ýüzüňde, Mydam gorky ody ýanar gözüňde. Pikirlen. Netije çykar, dilberim, Men erte bu ýere ýene gelerin. Ýüregim arzuwdan, umytdan doly — Perişde asmana ýasady ýoly.

Ertesi. Duşuşyk köne güzerde.

Gözel jogap berdi: «Galmaň siz derde, Siz perişde — gökde gaýyp ýörmeli. Men ölümli — ýerde ömür sürmeli.»

—Sen diňe meniňki bolmaly, gözel! Ýogsa öýüňize barmazdan ozal, Mermer daglaryna barmaly borsuň, Ol ýerde daş bolup durmaly borsuň! — Diýdi-de, perişde gazaba mündi, Gözeliň dadyna kim ýeter indi?!

* * *

Bir gün, üç gün, on alty gün uçdular, Mermer dagyň depesinden düşdüler, Dag diýseň dag — ne bir ömür ysy bar, Munda wagşylygyň müň bir tüýsi bar. Kä gaýaň başynda ýalňyz arçalar

Ýel öwsende tukat heňini çalar. Düýpsüz gowaklary, jülgeleri bar, Baky gün düşmedik kölgeleri bar.

236

Dag diýseň dag — ne bir ömür ysy bar, Munda wagşylygyň müň bir tüýsi bar. Beýik gaýalaryň çür depesinden Daşa dönen gözel uzaga garýar, Häzir hem şol gözel Mermer dagynda Hem ir ertir, hem giç agşam çagynda Lal nazaryn aýlap dogduk mekana, Dönsem diýip ýene janly ynsana, Arzuw edip durmuş, galyp müň derde, Rowaýat hem tamam bolýar şu ýerde.»

Täsin rowaýatyn soňlanda goja,

Märeke gobsunyp gitdi çalaja.

Heýkelçiň ýüregi gopdy-da birden, Ýolbars dek atylyp ol turdy ýerden, «Aýt, atam, Mermer dagy nirede?

Hem ol gözel — ýürek dagy nirede? Salgy ber, men ol mekana gideýin, Hem bagtygarany halas edeýin,

Men ol dagyň göwsün dilip gün yrman, Sungatymy, ukybymy gaýgyrman, Gije diýmän, gündiz diýmän işlärin, Gözel gyzyň hünji dişin, gaşlaryn, Maral gözlerini, ýaňaklaryny,

Ýonup alyp, näzik tenin ynjytman, Ylham bilen bagş ederin oňa jan.»

Pata alyp düşdi ol uzak ýola, Gündiz gije orun berdi köp ýola, Köp oý, köp depeden indi heýkelçi, Köp çeşmäň suwundan gandy heýkelçi. Mäkäm gonup ýyndam günleň gerşine, Ahyr geldi Mermer dagyň gaşyna. Dagdan sowuk şemal ýüzüne urdy, Dag wagşy nazaryn oňa öwürdi.

«He... he... he... hoş geldiň, merdana

ýigit!

237

Niçik ýoluň düşdi bu ýana, ýigit?!

Ne adam bar, ne durmuş bar bu ýerde, Neçün ýollar söküp galdyň sen derde?» Ýigit jogap berdi: «Maksadym şeýle, Nirde ýesir gözel, sen aýan eýle?! Müdimi daş bolup bendilik çekýän, Erksiz nazar bilen iline bakýan,

Daşa dönen şol gözeli göreýin Hem oňa uçmaga ganat bereýin.» «Ol meniň goýnumda. Meniň tenimde, Ýüregi daş, garagy daş, teni-de, Han-ha, hol gaýanyň başynda ýalňyz, Saçyny ýaýyp dur şol näzenin gyz. Eger-de nazaryň aýlasaň şol ýan, Daşmy ýa ynsanmy — durarsyň bilmän, Ýöne oýatmaga daş bolan teni,

Sende gudrat hany, keramat hany?» «Gudrat-da bar, keramat-da mende bar, Kükregimde ýürek ýadaman urýar. Ine, şol ýüregiň teninden alyp,

Ine, şol ýüregiň ganyndan alyp, Hem bu ellerimiň inçe hünärin, Baryny şol gyza bagyş edýärin».

Gaýanyň başynda, aşakda duman. Gara gije diýmän, ýagty gün diýmän, Ol bir beýik ussa, çynyna tutsa, Gyzyň näzik tenin ynjytman, assa, Işleýär heýkelçi ýadaman-dynman. Ony dagdan-daşdan saýlap enaýy, Gidiren görküni berýär gün saýy.

Ýöne hiç many ýok gara gözlerde, Çykanok agzyndan dür dek sözler-de. Almanyň reňki ýok ýaňaklarynda, Hereketsiz gamyş barmaklary-da.

238

Misli ýyldyz kimin günler düzülip, Geçip barýar, geçip barýar uzalyp, Soň gözeliň görmegine, görküne Aşyk bolup, juwan ýigit erkine Buýrup bilmän, misli ejiz perwana, Alaç tapman özün urýar her ýana. Gorap ýagyşlardan, tupandan gyzy, Elniň hünärine guwanýar özi. Gün-günden agralýar ýigidiň haly, Soň ýerden galmaga galman mejaly, Gözeliň öňünde dyzyna çökýär, Ýöne gyzdan ne ses, ne seda çykýar. Gara gözler dolup dursa-da ýaşdan, Çykaryp bolanok ýüregi daşdan. Şonda güýjün tijäp, heýkelçi birden, Misli ýolbars kimin ol galýar ýerden. Soň kükregin ýaryp misli giň dünýä, Ýanýan ýüregini eline alýar.

Hem gyzyň göwsüni ynjytman açyp, Ony emaý bilen şol ýere salýar...

* * *

Heýkelçiň hünäri bolsady mende, Aýaman güýjümiň sähelçesin-de, Daş ýygnap, aýlanyp Ýeriň Şaryny, Men güle öwrerdim olaň baryny.

Pikir derýasynda akyl gämisi...

I

Şeýle bolmalydy, Şeýle-de boldy:

Ençeme ýyl örklenip merkeze, Ahyrsoňy üstün çykyp özümden, Geldim şol arzyly seniň Gerkeze.

239

Şol uly şäheriň dymyk gijesi Okamda şygryňy daň sazyna çen, Bagyşla, Pyragy, bilýän diýse-de, Şägirt halypasyn bilmeýän eken.

Seniň ömrüň, seniň döwrüň barada Mäti Kösäýewiň bildini çeken Şägirdiň iň belent baha alsa-da, Beýik halypasyn bilmeýän eken.

Soň, durmuşyň uly-uly ýolunda Azaşyp, gijeler gyzyl ot ýakan, Içinden ot geçen hem sowuk geçen Şägirt halypasyn bilmeýän eken.

Bu gün şaglawuklaň älemgoşary, Daş içinde ýol ýitiren bulaklar, Döşlerde nur saçýan elwan gülýaka, Zer gaş bilezikli babyrbilekler,

Aýyň düşýän ýeri täsin Aýdere, Dag daşlary, hat-da dagyň şemaly, Seniň her setirňe, her bir bendiňe Bir baky dikilen heýkel mysaly.

Bar geçen günümi bermen bu güne, Çünki şu gün her setiriň, her bendiň, Ykbalyň, begenjiň, gynanjyň, söýgiň, Umuman, seň özüň has ýakyn bolduň,

Bu täsin daglaryň, täsin görnüşiň Duýgudyr aňynda suratyn çeken, Pyragy, seň ýaly merdana ärde Şahyr bolmazlyga çäre ýok eken.

240

II

Gel, oturyp dünýe hakda sözläli, Ýakyn edip ara düşen yragy. Rastym aýtsam, jedelleşmek

meýlim ýok,

Men nire, sen nire, eziz Pyragy!?

Döwür elmydama üýtgär-de durar,

Bu gün düýne gider. Düýnüň hiç gelmez. Ýeke bir hak dostuň bitiren işi

Müňde bir ýoldaşyň golundan gelmez.

Seniň döwrüň, özüň bilýäň, agyrdy. Emma şeýle böleşdiler bu derdi: Kiçi ýürek onuň kiçi bölegin,

Uly ýürek ulusyny göterdi.

Namart gülýär mert kişiniň halyna, Dünýede şer işiň bolany üçin, Ejiz ýurek bilen ýaşasa bolar,

Uly ýurek bilen ýaşamak ne kyn.

Ýagşylyk, ýamanlyk elmydam birdir, Kimse haýryň zary, kim şeriň zary, Bu gün ýamanlygyň bolany üçin, Ýetýär adam başa bäş batman däri.

Her adam başyna bäş batman ölüm?! Her adam başyna bäş batman däri?! Bir başa bir ölüm ýeterlik bize,

Bir başa bäş batman? Artygrak dälmi?

Adam ähli söýüp, urşup, ýigrenip, Gör-bak,

näçe ýüz müň menziller geçdi. Ähli döwürleriň haýyr, şer işi Maňzy,

Asly,

Durky bilen meňzeşdir.

241

Dünýede şer işiň bolany üçin, Ähli döwürleriň geniý nesili, Ýanyp ýaşaýarlar ahyr içmäge Salýeriň awuly pyýalasyny.

Adamyň zehini beýik bolanda, Bahyllar üstüne labyryn atar. Ýöne akyllaryň ýogalan güni, Hatda şol milletem başyny tutar.

Kimse çykar uzak-uzak ýollara, Şatlyk buşlap, gapylary kakmaga, Kimse çykar şol buşlukçyň öňünden Onuň tigirine taýak sokmaga.

Şeýdip, çüýrük merdiwana çykarlar, Köňüllerin bir pasyljyk şat edip. Han-begler,

Şazada, Şalar ölýärler.

Halk aglaýar şahyryny ýat edip.

Çünki hak şahyrlar iliň namysy, Agysyna aglap, gülse gülýärler. Il-günüň hasratyn ýüregne çekip, Soňra ýürek agyrsyndan ölýärler.

III

Begenjegňem, gynanjagňam bileňok, Gök çaýyň başynda aýdyp ýomaklar, Erte ony goşga salyp getirýän

Juda köpelipdir şahyrsumaklar.

Gynanýarsyň seniň beýik käriňi Ýaňky tetellileň harlany üçin, Biraz begenýärsiň: «Eý, garaz, näme, Olardan okyj-a çykmagy mümkin,..»

242

Olar elmydama ýaşar ýörerler, Bulap ownuk adamlaryň hyýalyn. Haçan? Haçan ýiter şahyrsumaklar Mamontlaň dünýäden ýitişi ýaly.

Asmanyň bezegi, ganaty — bürgüt. Daglaryň bezegi peleňdir-şirdir. Şahyr bolmaz ulus-ili güýmänler, Adamlary özgerdýänler şahyrdyr.

...Diri bolan bolsaň, ýazardyň eser, Unutmazdy neşirýatyň plany. Arza berip, bolardyňam SSSR Ýazyjylar soýuzynyň çleni.

Ýygnaklara, maslahata barardyň, Dilewarlar bardyr ökdeden ökde, Işlerin okarlar: «Beýik şahyryň Şygrynda ters otur hem nokat hakda».

Sen ýylgyrsyň, biraz dere batarsyň, Çümersiň birhili düşnüksiz duýga; Herhal, Magtymguly tersoturlardan, Çyzykdan, nokatdan biraz beýig-ä...

Ýygnaklaň birinde gazaba münüp, Kärdeşini ýersiz urýan bir bikär Öýe gelip, çagalarna (eý, aman!) Bikär hakda ýazan goşgyňy okar.

Onuň müýni ýokdur. Gara çynydyr, — Özüniň pesligne, galplygna bakman, Peslik, Galplyk hakda goşgularyňdan Yhlas bile mysal getirer hökman.

Her döwüriň öz dessury, däbi bar, Ýöne mahal-mahal çenden çykyp has, Biziň özümizi gözelleşdirýän Tebigatyň gözelligni unudýas.

243

Seniň wasp etdigiň gözel bedewler Bu gün ýataklarda çekýärler zary.

...Oba hojalykda ähmiýeti ýok, Nämemiş, garnynda ýokmuş motory.

Olar bolsa, goç ýigidi göterip, Şemala, boz sähra, ýaýlaga sary, Gözellere sary gitmek isleýär, Bürgütleň asmana galşy mysaly.

Ylym barýar ýyldyzlaryň deňine, Şäherlerem aýa başyn baglaýar. Ýöne ýerden, gülden dörän adamzat Sähra baryp, güli ogşap, aglaýar...

Aeroporty bilen güňlesin şäher, Aeroportam öz sesine guwansyn! Ýöne tebigylyk, sadalyk mydam Adamynyň onki süňňünde galsyn.

...Kä sada adamlar jedelleşýärler «Şygrynyň muzduny bermeseň eger, Her ýüz on müň adamynyň başyna Bir şahyr ýeter ýa ýetmezdi meger.»

Sadalygy bile dogry bu pikir, Çünki iş tapmasa pensiýa çykan, Öz uzak ömrüniň ýyl ýazgysyny Gyzyllap iberýär redaksiýa bakan.

Hany onsoň dur bakaly öňünde, Goşgyň gowşak diýip ýazarsyň jogap. Jogaba jogap ger: «Nähili beýle...

Çynym bilen ýazdym, meň ýüregim sap!»

We şuňa meňzeşler, ýene ş. m.-ler...

Emma şygryýetde saplykdan başga, Tebigat başga bir gudrat bermeli, Bilbil bogazyny berşi deý bagşa.

244

IV

Iňrik çökdi Aýderäniň üstüne, Dag başynda ot alypdyr bulutlar. Seniň gözüň, demiň düşen jülgeler, Bahar meýlisinde serhoş bolupdyr.

Mahal-mahal uzyn gije dümtünip, Ahyr ýetenimde halasgär daňa, Eý, Pyragy, saňa sorag berýärin: «Senden daşlaşýanmy? Barýanmy saňa!»

Gep bu ýerde rifma, bogunda-da däl, (Ýogsa, düýn ýüregin, beýnisin ezip, Täze-täze rifma gözlän-de bolsa, Bu gün sadaň gözleginde Ezizow).

Gep süýji owazda, akymda-da däl, Her kim dowam edýär saýlan ýoluny. Ýok, başga ulurak bir mesele bar, Söýýänmi

Söýşüň dek türkmen ilini?

Onuň ýaýlag bürän sähralaryny, Daglarynda jerenleriň balasyn? Giýewçilemäge haçan ger diýip, Çuwalgyzlaň kakýan süýji lälesin?

Isgenderiň düýşüne-de girmedik Içi bereketli binalaryny?

Bir ajap sözlemiň ýüzlenmesi däk Howaly-howaly minaralarny?

Ýazgar meni, şu zatlary söýmesem, Söýmedigim — harladygym käriňi. Öz ilini söýüp bilmedik kişi Söýebilmez materikleň baryny,

245

V

Enäni söýmedik ýurduny söýmez, Ýurduny söýmedik jahany söýmez. Jahany söýmedik özüni söýmez.

Söýgi

(Sonetler çemeni)

I

Ömrüň agajyndan düşüp dur günler, Günler ömrüň eleginde elener.

Yza dönmek islär däli göwünler, Geçen gün şäher däl — gaýdyp gelere.

Her kimiň geçenden bir ahmyry bar. Mende-de ahmyr bar. Ýöne men hergiz, Seniň ruhuň bilen ederin mydar, Meniň bar ruhumy direlden, serwim.

Ýolumyzyň çatak düşeni üçin,

Gam çekme. Bu derdi götergin merdem, Uruşdan aman-sag halas bolmak kyn, Has kyn halas bolmak ýatlamalardan.

Düşün, ýatlamalar, köňlüme häli, Saralan ýapraklaň düşüşi ýaly,

II

Saralan ýapraklaň düşüşi ýaly, Solgun ýatlamalar giripdir köňle. Uçurdyň eliňden arzyly ýary, Indi bir ýatlamaň söhbetin diňle.

Köpler kimin, duşmasam-da ýara men, Duýdum bu kalbymda çäksiz diriliş. Päklige düşündim şo duýgy bilen, Şoň bilen başlandy iň gözel durmuş.

246

Duýmadym şoň bilen gussa-gaýgyny, Soradym halyňy her bir geçenden. Öňde-soňda iň päk — asyl duýgymy Alyp çykdym suwuň, oduň içinden.

Ýollar kimin uzap barýar bu günler, Ýollarda duşuşýar aşyk göwünler.

III

Ýollarda duşuşýar aşyk göwünler, Wokzal. Front. Al gan örtüpdir gary. Gysdy penjesine ölümli günler,

A men, nämüçindir, ýene-de diri.

Buguň eteginde ýazyldym ýere. Öldüm. Soň seretsem, ýene-de diri. Berliniň öňünde öldüm men ýene, Öldüm. Soň seretsem, ýene-de diri.

Seň bilen ýylyndym çygly zeminde, Seň bilen, eý, meniň şatlygym, görgim, Ähli ölümleri öldürdim şonda, Özüm üçin, hemem seň üçin, serwim.

Töwerek gümmürdi, töwerek däri. Ýollar aýra salýar ýar bilen ýary.

IV

Ýollar aýra salýar ýar bilen ýary, Özi bolsa gidip otyr ummana. Indi seni baky dünýeden bäri Görüp biläýjegim örän gümana.

Ýöne mahal-mahal iňrik garalyp, Seni ýatlap, oý edemde uzak, ýar, Azaşan ýolagçyň geýmine girip, Meniň söýgim meniň gapymy kakýar.

247

Kämil bolup, aklym ýetdi bir zada: Mydam köňül arzuwyna ýetme ýok. Bir gezek söýmek bar ýagty dünýäde, Ýaşamagam iki gezek berlenok,

Her günüň — bir ömür, bir uly sene — Söýgi günleriniň adaty, ine,

V

Söýgi günleriniň adaty, ine: Her günüň — açyşdyr,

her günüň — şatdyr.

Onuň algebrasyn çözersiň. Ýene Birini ýazansyň, ikisem ýatda,

Meniň söýgim şeýle kämil çykypdyr, Eger sen dönäýen bolsaňam daşa, Söýgim gursagyňa girip, diýerdi: «Sen meni ýaratdyň. Indem sen ýaşa!»

Bir görsem-ä, saňa elim ýetenok.

Bir görsemem, ruhumda sen, sen golaý. Bir özüme gökde ýyldyz az ýaly, Ikimize welin, ýeterlik olar.

Ýatlama-da sary, gussa-da sary. Yşk lezzeti köňli guçýar günsaýy.

VI

Yşk lezzeti köňli guçýar günsaýy. Ol lezzet bahardyr ýar bilen ýara. Baglaň pyntyk ýaryşy deý mart aýy, Ähli duýgularyň pyntygyn ýarar.

Şeýdip, maňa düşer ýigdekçe, ine. Nädogry ýaşaýşy birden sazlaşar. Düşüner ol aýyň gözelligine, Lukman bolup güller bilen sözleşer.

248

Aşyk ýigit bilen söhbet açma kyn: Şol wasp eder otyr ýerdäki aýyn. Demigip gürrüň biýr saňa günuzyn, Ol uzyn gijä-de taýyndyr taýyn.

Köňül öwşün atmaz yşkyň nuruna — Aşyklar duşmasa biri-birine.

VII

Aşyklar duşmasa biri-birine,

Bir deňze guýmasa ol goşa derýa, Ähli umyt siňer ýeriň şoruna, Ähli geljek göni geçmişe barýa.

Men seni soraglap gezýän dünýäni, Seni tapjak bolýan şamu-säherden. Bu gün bu şäherden otla münýärin Taparyn diýp başga oňat şäherden.

Sorag belgisi deý, garaňky gökde, Egri aý soragly bakýar gözlerme,

...Ýyldyzlar uzakda, şeýle uzakda, Uzaklygy çalym edýär gözlerňe.

Ýürekler almasa söýgüden paýy, Dogmajak ýalydyr güni hem aýy.

VIII

Dogmajak ýalydyr güni hem aýy, Aşyk ýigit aýra düşse ýaryndan, Ýöne gam çekmekde, heý, many barmy? Bu ýeke-täk ýolmy ýollaň baryndan?

Söýgi hasrat däldir.

Ýürekde dörän,

Hiç mahal guramaz baldakdyr baldak. Men söýgini belent göterdim örän, Misli maňa tabşyrylan al baýdak.

249

Men ölerin.

Şeýdip mazaram dörär.

(Alaç barmy — tebigatyň emri bu). Söýgim gelip mazaryma büdürär Hem bir ädim uzaldar meň ömrümi.

Söýgim gözýaş döker üstümde günde, Her hal säher tüm çetinden jyklanda.

IX

Her hal säher tüm çetinden jyklanda, Suwy süýjän alma kimin daň atar. Şeýdip ýarym dünýe gezen, ykmanda Günüň mis naýzasy zemine ýeter.

Sen meniň bagtymmy ýa meniň gaýgym? Bagtymmy?

Gaýgymmy?

Ony kim bilýär. Seslen sen, seslen sen, eý meniň söýgim, Saňa oňat sözler aýdasym gelýär.

Men sensiz şatlykda ýaşadym, arman, Örän köp şatlykdan ýadadym-irdim. Seni tapsam, şat şäherde ornuň bar, Gussa şäherimi bagta öwirdim.

Şonda bagtym üste uly gün dogar, Rugsat berenden soň haýbatly horaz.

X

Rugsat berenden soň haýbatly horaz. Başlar baky urşy «ýok» bilen «baryň», A men sen barada ýazaryn gazal, Oňarsam gussamy ilden gizlärin.

Öterin men ähli deňizden, otdan, Goý, ot bilen suwdan bolsun ýazanym. Söýmek üçin mertlik gerek bar zatdan, Seni söýüp, soňra mertlik gazandym.

250

Döredi öňümde gomlaryň beýgi, Ýeňdim men olary ýeňşi deý gämiň, Belki, myradyna ýetmedik söýgi Ýeten söýgülerden kämildir kämil.

Bu dünýe jemidir (oý ediň, barlaň!), Ähli duşan hem duşmadyk ykballaň.

XI

Ähli duşan hem duşmadyk ykballaň Dünýesidir biziň ümmülmez dünýä. Duşanlary — bir ýassykda uklarlar, Duşmadyga — bir ýassyk az görünýä.

Şu gün köçämizden bir gözel geçdi. Kim ol? Ady näme? Gelipdir nirden? Ol saňa şeýle bir gaty meňzeşdi,

Sen adyňy tutman, saklandym zordan.

Sen sesimi eşden bolsaň eger-de, Ýüregňi gyýardy ol misli päki.

Men nirde ýansam-da doňsam-da nirde, Seniň rahatlygňy bozmaryn baky.

Seniň rahatlygyň bar bolsa eger, Üstünden lowurdap tylla Gün dogar.

XII

Üstünden lowurdap tylla Gün dogar, Oňatlygyň hemem erbet pälleriň. Onuň örän uly aladasy bar — Olam aladasy uly şarlaryň,

Ýogsa onuň özem men diýen aşyk, Şol ylgap ýör. Oňa pellehana ýok. Her günde bäş sany materik aşyp, Şindem Aý ýaryna duşup bilenok.

251

Ýöne ol ýyladýar duşmadyklary, Aýa duşman, edýän ahmyrna derek. Bize-de, Gün ýaly, gussajyklary Öz nurumyz bilen gizlemek gerek!

Oňatlyk, nur ýagsa ýagmaly wagty, Söýülse, Gün dogsa dogmaly wagty.

XIII

Söýülse, Gün dogsa dogmaly wagty, Sekiz elli gussaň manysy ýokdur. Iru-giç päk bolsa ynsanyň bagty, Başda söýýän wagty ýüregi päkdir.

Söýgiň bilen maňa beren päkligiň Bu başymy belent göge ýetirdi, Meniň ykbalymda seniň ýoklugyň Maňa juda tämiz gussa getirdi.

Seniň gussaň bilen galdym belende, Seniň gussaň bilen ömrüm abatlyk. Gussa söýgi bilen dörän bolanda, Dünýede iň tämiz şatlykdyr şatlyk.

Guramaz dünýede söýgiň daragty! — Ine, adamzadyň iň zerur bagty.

XIV

Ine, adamzadyň iň zerur bagty: Söýgi bet pygyldan çykýandyr üstün. Siz şeýle bir söýüň, şeýle söýüliň, Goý, gökde ýyldyzlaň gözleri gitsin.

Söýüp — peslik, pislik köküni gyryň! Söýgi bilen söýüň! A söýgi giňdir.

Her hal geçmişimden ýokdur ahmyrym, Çünki meň geçmişim — seniň söýgiňdir.

252

Seniň aýdyp ýetişmedik sözleriň, Ýaňakda gijeden yz galan halyň, Seniň meni gözläp ýören gözleriň,— Şudur ähli geçen, geljek ykbalym.

Gör, eýýäm iňrige gark bolupdyr ýer, Ömrüň agajyndan düşüp dur günler.

Magistral

Ömrüň agajyndan düşüp dur günler, Saralan ýapraklaň düşüşi ýaly. Ýollarda duşuşýar aşyk göwünler, Ýollar aýra salýar ýar bilen ýary.

Söýgi günleriniň adaty, ine:

Yşk lezzeti köňli guçýar günsaýy, Aşyklar duşmasa biri-birine, Dogmajak ýalydyr güni hem aýy.

Her hal säher tüm çetinden jyklanda Rugsat berenden soň haýbatly horaz, Ähli duşan hem duşmadyk ykballaň Üstünden lowurdap tylla Gün dogar!

Söýülse, Gün — dogsa dogmaly wagty, Ine, adamzadyň iň zerur bagty!

253

Güýz

(Sonetler çemeni)

I

Ýene güýz. Güýz bolsa saralýar ýaprak. Ýaprak saralanda durlanýar pikir. Ýatlaýaň geçeni öňküden köpräk, Hem diýýäň: «Oňatlyk, Hudaýa şükür!»

Ýöne güýzüň manysyna düşene Diňe şu gün bile ýaşap ýörme ýok. Çünki güýz ene deý doguryp, ýene Indiki ýaz üçin işläp aranok.

Hana, gör, asmanda bulutlar göçýär, Pikirem bulut deý geçýär her ýana. Ýyldyrym gylyç deý çar ýana geçýär, Ýyldyrym deý pikir goýsaň eýýama...

Ömri gyl üstünde ýapraklar öçýär, Sary şemal ony tändirip geçýär.

II

Sary şemal ony tändirip geçýär, Soňkuja ýapragy, bir pasyl ömri. Adam durmuşynda uly many bar: Geçeniň yzynda galyp ýör höwri.

Bu ýerde uly bir pelsepe-de ýok, Her ynsan özüçe ýasanýar bagty. Ýaprak gaçýar. Gaçma diýip bolanok. Ýöne, iň gowy zat: galýar daragty.

Güýz ene deý şol daragty emdirýär, Sowukda, şemalda kyn bolsa-da, kyn. Öz ýalaňaç tenin ýagşa ezdirýär, Güýzlüginden ýaza öwrülmek üçin.

254

Sen bir gözüňi aç, töwerege bak,— Çaga dogran enä meňzeş bu toprak.

III

Çaga dogran enä meňzeş bu toprak, Goýýar seň öňüňde baky sowaly. «Meniňki bag döken tohumy tapmak, Aýt, oglum, seniň tohumyň bamy?»

Sen onsoň pikire çümersiň çuňňur, «Çagam barym» bilen bolmarsyň halas. «Tohum» diýen sözüň manysy çuňdur Hem belentdir pikir edişinden has.

Ol sowalyň anygyna ýetmeli,

Ýagny, saçyň ýolup, der döküp, bada, Ömrüň pikriňden soň dowam etmeli, Şeýdip, ýaşamaly ýagty dünýäde.

Ine, şu sowala bolup baky ýar, Topragyň üstünden ömürler geçýär,

IV

Topragyň üstünden ömürler geçýär. Goýup soňky açyşlaryň tohumyn. Şol tohumlar sende ýokmy ýa-da bar? Ine, etgin şu sowalyň wehimin.

Seň aýdan pikiriň aňyrdan gelse, Aşakdan gelşi deý tämiz çeşmäniň. Derýadan geçjege bir köpri bolsa,— Serişdesi bolsa, münüp-düşmäniň.

Öten dostlaryňy örtenip ýatla, Ýaşap ýörenleri söýmegiň üçin. Köňlüňi pes tutup, güýz kimin ýaşa, Ertäň aladasyn duýmagyň üçin.

Uçýar hyýal guşy ganatyn ýaýyp, Bar sary töwerek şeýle ajaýyp!

255

V

Bar sary töwerek şeýle ajaýyp, Seniňem ajaýyp bolasyň gelýär.

Bu ýagşy dünýäniň üstünde gaýyp, Ölseň-de, bu dünýä gelesiň gelýär,

Emma ýagşy sözi beýan etme kyn, Ýaksaň-da oň üçin günüň, ýyl, aýyň. Erbet söz jezasyn çekmeklik mümkin. Ýagşy söz jebrine neneň çydaýyn.

Ol edil topraga düşen tohum dek, Ezýär ýuregimi Jepasy kändir.

Eger bir gün goýsa urmasyn ýürek — Aýdylmadyk ýagşy söze büdrändir.

Misli bir arassa, manyly göwün. Bar sary töwerek ýalaňaç bu gün.

VI

Bar sary töwerek ýalaňaç bu gün,

Ol säherden, hatda bahardanam päk, Ol misli tersine çöwürlen göwün, Onuň asyl durky. Hile-aly ýok.

Güýze, güýze meňzäň, pikirlerim meň, Güýzüň dürs sapagyn okaýan bu gün. Neneň edip eredip bor ýürekleň Demirgazyk buzly okeanlygyn?!

Sen, pikirim, özüňçe bol iň bolman, Bu kyn asyr etjek işleriň kändir. Özüňçe bol, iň bolmanda umman bol, Çünki her bir ynsan giden ummandyr.

Ýörme gökde özüň perişde saýyp, Bu tämiz, manyly görnüşe gaýyp.

256

VII

Bu tämiz, manyly görnüşe gaýyp Ýörmekde many ýok. Ynsan söýülsin. Barlygymda pikrim bolsun ajaýyp, Gidemden soň gidenligim duýulsyn.

Toý, mydam mähirli sazlar çalaýyn, Şo saz bilen mährem duýgy oýansyn. Meň özüm raketaň sesi bolaýyn, Pikrim raketa deý özümden ozsun,

Pikrim gylyç bolsun ýowuz günlerde, Gorasyn bu ýagty günleň sarpasyn, Orak bolsun ak asmanly günlerde, Orsun meýdanlaryň bugdaý-arpasyn.

Bassyn elmydama şer işleň howun, Şoňa telwas edýär bu däli göwün.

VIII

Şoňa telwas edýär bu däli göwün, Şoňa — şer işleriň sumat bolarna, Erteki ýeňişleň erte däl, şu gün, Şu günki ýeňişleň şu wagt bolarna.

Pikirim kök urup ýurek teýine, Öz çykarny, öz ýazyny küýseýär. Ähli durkum dört-bäş aýlyk geline Çalym edýän tämiz güýze meňzeýär.

Güýz diýilen zada gutarma ýokdur. Güýz bolsa, toprakdan hasyl önmeli. Meniň, güýzüm, ýollarymyz uzakdyr, Sen ruhumdan dömüp, ýaza dönmeli.

Öz ähli mazmunym açsadym menem, Ine, şu bag kimin ussatlyk bilen.

257

IX

Ine, şu bag kimin ussatlyk bilen Ähli mazmunymy açsadym eger,.. Mähribanym, diýar, sen paýhas bilen Ilki pata, ondan soňra pursat ber,

Ýogum üçin meni gynama, diýar, Ähli güýç-kuwwaty senden alaryn. Özüm ýerde, gökde parlaýar hyýal, Men şindi ýok. Ýok, men indi bolaryn.

«Biziň kärimizde ýagşy niýetiň Ýarym döwlet däldigini» bilsem-de, Niýetsiz ýaşamak çetin, ah, çetin, Ýagşy niýet edýän wagty il senden.

Gögüň sypyrşy deý bulut — ýaglygyn Sypyrsam pikrimiň ähli gabygyn,

X

Sypyrsam pikrimiň ähli gabygyn, Il-günüň ýüzüne müýnsüz garasam. Magtymgulyň çaýlar içen çäýnegin, Ýuwun-süpürmäge hukuk gazansam,

Il-günüňi söýmek uly iş, bilýän, Ili söýsem söýşi kimin şol äriň. Ýekeje setirim, bir sözüm bilen Harlamaweräýin Pyragyň kärin.

Eý, pikirim, haçan dömjek, et aýan. Ýogsa, senden bu ýürege takat ýok, Seni wagtyndan öň aýtmak isleýän, Seni wagtyndan öň aýdyp bilemok.

Gije ýolsuz ýerden ýörýän ýaly men, Saklasam ruhumda geljek ýazy men,

258

XI

Saklasam ruhumda geljek ýazy men, Indiki ýazlaryň dänelerini. Bereketli, mährem zemin ýaly men, Arzuw etsem dänäň känelerini.

Ine, biz aýlanyp ýörüs ýollarda, Şatlanýarys. Gam çekmänem bolanok. Ýöne ýaşar ýaly uzak ýyllarda Hemmämizde şol ýaryljak däne ýok.

Owal-başda seni döredip zemin, Ekläp, saklap, söýüp, ýola besläpdir. Çaga höziriniň görülşi kimin,

Ol seň ýazyň bilen joşmak isläpdir..

Saklamasaň ýaşadygyň däl bu gün, Şat baharyň ol hamyla gämigin.

XII

Şat baharyň ol hamyla gämigin. Götereliň ruhumyzda biz merdem. Gögem ýapynypdyr başa ýaglygyn, Gyşyň ysy gelýär uzak bir ýerden.

Emaý bilen çökýär zemine duman, Asman wada berýär bir giden ýagşy, Bilýän, öz ýazyma ýetjegim bilýän, Ýöne haçan? Gijä galmasam ýagşy...

Seret, gökde kakyp ýeňil ganatyn, Awara durnalar edýärler owaz. Güýz — bu kämilligiň alamatydyr, Kämillikden dogan sadalykdyr ýaz.

Düşünmäge agyryňa döwür seň, Güýz paýhasy bilen pikir öwürseň.

259

XIII

Güýz paýhasy bilen pikir öwürseň Ýamany kül edip sowurmak üçin. Ynamsyzlyk köprüsini çöwürseň, Ynam köprüsine öwürmek üçin.

Görýän weli, entek iş kän dünýäde, Alajyň nä, närazylyk örtese.

Meň umydym, meniň iň bir zyýada Kämilligim, şun geljekmi, erte, sen?!

Eger bir gün saňa ýetmän ölsem-de, Çekmen tüm aşakda derdi-azary. Otuz üç ýyl gijä galyp gelseň-de, Gelseň bor ilimiň bory üçin razy.

Herhal dirilikde azarly ýörsem, Ýazym gelse, ýagty pikir dogursam.

XIV

Ýazym gelse, ýagty pikir dogursam, Gitsem türkmen ýaýlalarnyň içine, Gurujylar bile binalar gursam, Gül bolup örülsem gyzlaň saçyna,

Awara şemala meňzeş gyratyň, Ýallaryn sypalap, sährama sürsem. Ýoklugymda boljak ähli hormatyň, Dirilikde ýeke birini görsem.

Işlesem, bilmesem öler-galarym, Ajalam birsellem golaýma gelmez. Ahyrsoňy, ahyrsoňy ölerin,

Ýöne giç. Ol meniň öldügim bolmaz.

Meni tohum kimin ýygnar bu toprak. Ýene güýz. Güýz bolsa saralýar ýaprak.